Met klonen is nog heel wat mis

Gewrichtsaandoeningen, gespleten gehemelte en nog engere ziektes vertonen veel dieren die door klonen ter wereld zijn gekomen. Een bewijs dat deze techniek niet deugt, zeggen sommigen....

ARM SCHAAP. s 'Werelds beroemdste schaap Dolly heeft artritis. Bij het eerste gekloonde zoogdier ter wereld is deze gewrichtsaandoening geconstateerd aan de heup en knie van de linkerachterpoot.

De ouderdomskwaal is tamelijk zeldzaam bij schapen van 5 jaar en treedt volgens deskundigen bovendien zelden op aan de achterpoten. De aandoening geeft daarom opnieuw voer aan de theorie dat Dolly eigenlijk 'een oud dier in een jong lichaam' is. Het schaap werd immers gekloond uit een uiercel van een 6 jaar oude ooi. Dolly zou dus eigenlijk 11 zijn.

De wetenschappelijke vader van Dolly, de Britse onderzoeker dr. Ian Wilmut, dacht de kloon door een soort hongerkuur verjongd te hebben en daarmee de interne DNA-klok te hebben teruggezet. Wilmut is verbonden aan het Roslin Institute in Schotland, dat Dolly in 1997 in opdracht van het biotechbedrijf PPL op de wereld zette.

Deze week bekende Wilmut, die zelf de publiciteit heeft gezocht over Dolly's artritis, echter dat er meer onderzoek moet worden verricht naar de lange-termijneffecten van klonen. Daarbij krijgen ook andere ouderdomsziekten en kanker aandacht. Dolly wordt overigens tegen haar kwaal behandeld.

Dolly's sores overschaduwde een nieuw wapenfeit in de jonge geschiedenis van het klonen: de geboorte van vijf varkentjes op eerste kerstdag op de Amerikaanse vestiging van PPL. De vijf biggetjes zijn gekloond met een genetische aanpassing. Ze missen een gen dat een suiker maakt op varkenscelwanden, waarop het afweersysteem van de mens heftig reageert. Deze zogeheten knock out-varkens zouden daarom een stap voorwaarts betekenen in de xenotransplantatie. Naast andere risico's staat afstoting het inbrengen van organen van varkens bij de mens in de weg.

Van de Schots-Amerikaanse biggen wordt gemeld dat ze in gezonde toestand verkeren. Dat kan niet worden gezegd van hun soortgenoten die gelijktijdig in de VS ter wereld kwamen. Van de zeven biggetjes vertoonde er eentje een gespleten gehemelte en het dier stikte kort na geboorte. Een tweede big stikte eveneens en vertoonde gewrichtsafwijkingen aan de poten. Ook de derde had daarmee te kampen. Dat dier stierf zeventien dagen na de geboorte. Het bleek een verdikte hartwand te hebben.

Van de vier nog levende biggen is er slechts één helemaal normaal. Twee vertonen aandoeningen aan de pootgewrichten en ééntje heeft kleinere oorflappen, geen adequate gehoorgangen en een oogafwijking bovendien.

Ook andere onderzoeken naar gekloonde dieren leiden tot waslijsten van catastrofale orgaangebreken - met name aan hart, longen en nieren. Ook een gemankeerd immuunsysteem wordt vaak gerapporteerd, vooral een tekort aan witte bloedcellen. Soms doen zich bizarre ziekten voor die nog nooit bij de onderhavige diersoort zijn voorgekomen.

En dat is nog slechts het leed van klonen nadat de dieren ter wereld zijn gekomen. Om één geslaagde kloon te fabriceren zijn honderden eicellen nodig en tientallen draagmoeders. Velen daarvan kampen met spontane abortussen en andere implantatiestoornissen. Degenen die dit slagveld overleven, komen dikwijls met fors overgewicht ter wereld.

Een kloon maken is zogezegd een schot in het duister, honderd keer mis en één keer raak. De conceptie van Dolly vergde 276 eicellen. Dit misklonen als gevolg van de inefficiënte kloontechniek en vooral de talrijke lichamelijke afwijkingen aan zogenaamd geslaagde klonen, hebben Britse dierenbeschermingsorganisaties ertoe gebracht onverwijld stopzetting van het klonen te eisen.

Ook de Nederlandse Dierenbescherming is mordicus tegen. 'We waren altijd al tegen', aldus een woordvoerder. De recente berichten over Dolly en de biggetjes bewijzen volgens de Dierenbescherming dat je niet moet 'knutselen aan dieren' om ze aan te passen als medicijnenreservoir of organenfabriek ten behoeve van de mens. 'Klonen en genetische manipulatie worden te snel gerechtvaardigd met het argument dat ze vreselijke ziekten kunnen beteugelen of het tekort aan organen kunnen opheffen.'

Elk dier heeft een intrinsieke waarde, en die moeten we respecteren, vindt ook het Rathenau-instituut, dat enkele jaren geleden een maatschappelijk debat over de ethische aspecten van klonen organiseerde en nu als vraagbaak dient voor burgers en politici. 'Ik ben niet verbaasd over zo'n lange-termijneffect als de gewrichtspijn van Dolly', zegt dr. Koos van der Bruggen, programmacoördinator biotechnologie. 'De kloontechniek staat nog in de kinderschoenen. Ik ben niet voor stopzetting van het kloononderzoek. Wel moeten we pas op de plaats maken om de lange-termijneffecten bij Dolly in kaart te brengen.'

Dat is niet zo'n goed idee, vindt Van der Bruggens collega, beroepsethicus dr. Frans Brom. 'Je moet zeker de lange-termijneffecten bestuderen, maar een moratorium lost de fundamenteel-technische problemen van de kloontechniek niet op. En daar is juist veel te winnen', meent de ethicus die promoveerde op stier Herman aan de Universiteit Utrecht.

Een beetje hypocriet is alle commotie wel, aldus Brom. 'Omdat er een arm schaap, een stoere stier of zielige biggetjes in het geding zijn, is er flinke aandacht.' Er is volgens Brom veel meer verborgen dierenleed onder naamloze muizen en ratten, of ze nu zijn gekloond of genetisch gemanipuleerd dan wel als regulier proefdier hun dagen in de kooien van de medische industrie slijten. 'Een bedrijf als PPL Therapeutics en ook het Nederlandse Pharming werken aan een goede monitoring van de dieren en communiceren open over onzekerheden', constateert Brom.

Het ongerief van de dieren moet opwegen tegen het doel dat ze dienen, luidt het ethische criterium. Er zijn natuurlijk alternatieve wegen om het orgaantekort op te heffen, zoals het verplicht stellen van een donorcodicil. Ook van kunstharten en -nieren en de fabricage van organen uit weefsels wordt het nodige verwacht. 'Dat zal, gezien de vergrijzing, het tekort evenwel niet opheffen', verwacht prof. dr. Gerard van Beynum, voormalig re searchdirecteur van Pharming, thans onder meer parttime hoogleraar biotechnologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. 'De vergrijzing vraagt organen, en daarom zal ook het onderzoek naar klonen worden voortgezet.'

Volgens Van Beynum beginnen alle belangrijke bedrijven en instituten vandaag de dag niet meer met cellen van een 6 jaar oud dier, zoals bij Dolly. 'Allereerst neemt men jonge cellen, waarmee eventuele verouderingsproblemen het hoofd wordt geboden', aldus Van Beynum, die zegt dat door de Pharming gekloonde kalven Holly en Belle in goede toestand verkeren op de Pharming-boerderij in Polsbroek.

Voorts zijn onderzoekers volgens hem in staat een op celniveau bereikte genetische modificatie in een celcultuur verder te ontwikkelen. 'Daarna kunnen we een honderd procent zekere transgene celkern uit die kweek overbrengen naar een lege celkern. Het geheel gaat zich vervolgens normaal gedragen en groeien. Onder de microscoop maken we selecties, en alleen de succesvolle embryootjes gaan naar de draagmoeder. Een enkele spontane abortus daargelaten, is het altijd bingo. Ook Holly en Belle zijn met deze kerntransplantatie gemaakt.'

De productie van menselijke geneesmiddelen in de melk van koeien is veel dichterbij dan xenotransplantatie van varkensorganen, aldus Van Beynum. Daarom is het voorbarig om zo de trom te roeren over de Schotse en Amerikaanse varkentjes, vindt ook prof. dr. Tjard de Cock Buning van het Centrum Dier en Maatschappij aan de Universiteit Utrecht. 'Nog afgezien van de aandoeningen van de biggen, is het in miljoenen jaren geëvolueerde afweersysteem van de mens niet met een knock out-gen verslagen.'

Ook de kans op het als een paard van Troje binnenhalen van verborgen virussen uit het dierlijk genetisch repertoire staat xenotransplantatie vermoedelijk nog lang in de weg. 'Moleculaire biologen die worden gedreven door de verlokking van snel geld en patenten, zullen bedrogen uitkomen, om nog maar te zwijgen van de engerds die reppen van het klonen van mensen', denkt De Cock Buning.

'Beter is onder goede controle gestaag doorwerken aan het oplossen van de fundamentele problemen. En niet verborgen in een labje, maar in de openbaarheid. Zoals Wilmut in zijn Schotse bedrijf doet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden