Met Karel van Oosterom gaat Nederland een rol op het wereldtoneel spelen

Hij vertegenwoordigt Nederland in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties

Van wie gaan we in het nieuwe jaar meer horen? In aflevering 1 Karel van Oosterom, die voor Nederland een jaar in de Veiligheidsraad plaatsneemt.

Karel van Oosterom, Permanent Vertegenwoordiger van Nederland bij de Verenigde Naties. Foto Marcel Wogram

'Ik kan alleen maar warme woorden wijden aan Karel', zegt oud-minister van Buitenlandse zaken Uri Rosenthal (2010-2012), die bij zijn aantreden het corps diplomatique op de kast joeg met de uitspraak dat het voorbij moest zijn met 'diplomatie als rustiek tijdverdrijf'. Een jaar later kreeg hij in de persoon van Karel van Oosterom een naaste medewerker die Rosenthal nu typeert als: 'Een keiharde werker - wat zeg ik, hij is onvermoeibaar'.

Een rondgang langs (oud-)diplomaten en voormalige bewindslieden levert een keur aan superlatieven op over Van Oosterom (59), die dit jaar Nederland vertegenwoordigt in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties.

Rol op het wereldtoneel

Al sinds 2013 is hij in New York PV (Permanent Vertegenwoordiger, zoals een ambassadeur bij internationale organisaties heet). Hij bekleedt een van de belangrijkste diplomatieke posten. Alle kritiek op de VN ten spijt is de volkerenorganisatie bij uitstek de plaats waar internationale conflicten (verbaal) worden uitgevochten, waar beslissingen vallen over militaire interventie (vredesmissies), waar belangrijke instituten (zoals het Joegoslavië-Tribunaal) opgericht worden. Als tijdelijk lid van het hoogste VN-orgaan, de Veiligheidsraad, gaat Nederland met Van Oosterom een rol op het wereldtoneel spelen.

Nederland probeert eens in de vijftien, twintig jaar een van de tien niet-permanente leden van de Veiligheidsraad te zijn. Voor die eervolle plek moet soms geknokt worden. In 2016 ging de strijd om twee vrijkomende zetels tussen drie landen: Nederland, Zweden en Italië. Zweden kreeg al snel voldoende stemmen van de VN-lidstaten, waarna een bloedstollende strijd losbarstte tussen Italië en Nederland.

Van Oosterom speelde, volgens ingewijden, een belangrijke rol bij het compromis dat werd gesloten om te voorkomen dat Nederland naast de begeerde zetel greep. De uitkomst was, zoals hij het zelf noemt, een split term: Italië lid in 2017, Nederland in 2018. Normaliter zetelt een niet-permanent lid twee jaar in Veiligheidsraad.

Karel van Oosterom. Foto Marcel Wogram

Zwaargewicht

Bij twee eerdere lidmaatschappen van de Veiligheidsraad moest een zittende ambassadeur plaatsmaken voor iemand van een zwaarder kaliber: oud-minister Max van der Stoel (1983-1984) en veteraan-diplomaat Peter van Walsum (1999-2000). Dat Van Oosterom zou blijven, lijkt niet aan twijfel onderhevig te zijn geweest. 'Hij is een zwaargewicht', zegt Boudewijn van Eenennaam, oud-ambassadeur in Washington en ook voormalig PV (bij de VN in Genève). 'Er is helemaal geen discussie geweest over de vraag of hij zou blijven zitten', weet Bram van Ojik, oud-diplomaat, nu Tweede Kamerlid voor GroenLinks.

Van Oosterom zelf: 'Het kabinet heeft in 2013 besloten mij voor zes jaar aan te stellen als Nederland zou worden gekozen in de Veiligheidsraad, en voor vier jaar als dat niet zou lukken. Nu Nederland gekozen is, blijf ik PV tot de zomer van 2019'. Een termijn van zes jaar is ongebruikelijk lang, en geldt als blijk van waardering.

Zijn eerste standplaats was Damascus (1992-1996), later werkte hij op de ambassades in Ottawa en Beijing. In Den Haag was hij onder meer raadsadviseur van de premiers Jan Peter Balkenende en Mark Rutte. In de nabijheid van het Torentje 'leer je snel reageren en improviseren', zegt Van Ojik.

Zichtbaar voor de buitenwereld

Onder VVD-minister Rosenthal keerde Van Oosterom terug op Buitenlandse Zaken, als directeur-generaal politieke zaken (DGPZ) - 'een functie die met stip genoteerd staat in de pikorde', zoals Rosenthal het uitdrukt. De DGPZ is ook zichtbaar voor de buitenwereld; bij vergaderingen van de Kamercommissie voor Buitenlandse Zaken zit hij naast de minister en fluistert de bewindsman zonodig iets in of schuift notities toe.

Op zijn huidige standplaats New York imponeerde hij bezoekers niet alleen met zijn kennis, maar ook met zijn enorme netwerk. Hij bracht hooggeplaatste gasten in contact met interessante buitenlandse gesprekspartners. Geen eenvoudige opgave voor de representant van een klein land in de VN-hoofdstad, waar het wemelt van de werklunches en andere bijeenkomsten. 'Iedereen vraagt zich af: ga ik naar de Nederlanders, de Britten of de Fransen?', aldus een ervaringsdeskundige.

'Hij is gemakkelijk aanspreekbaar, voelt zich niet te goed om aandacht te geven aan een klein clubje als het onze', zegt Caecilia van Peski, bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor de Verenigde Naties, 'een soort VN-fanclub'.

Onverwachte gebeurtenissen

Eenmaal in de Veiligheidsraad zal hij veel werk moeten afstaan aan zijn team, dat door de vorige minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders (PvdA) flink is uitgebreid. De Nederlandse regering wil dit jaar aandacht vragen voor tal van onderwerpen, van versterkte vredesmissies tot klimaatverandering, van migratie tot terrorisme. Maar Van Oosterom zal zich vooral met onverwachte gebeurtenissen moeten bezighouden. Volgens ingewijden is hij daartoe prima in staat, getuige zijn snelle handelen na het neerschieten van de MH17.

Van Oosterom, gevraagd naar de gang van zaken in de zomer van 2014, toont zich bescheiden: 'MH17 heeft ons natuurlijk allemaal erg geraakt. De MH17-resolutie (waarin gevraagd wordt om berechting van de verantwoordelijken - red.) was een initiatief van Australië, dat toen lid was van de Veiligheidsraad en ook veel slachtoffers te betreuren had. We hebben meegewerkt aan zowel de resolutie als de persverklaring die de Veiligheidsraad al snel uitbracht'.

Ook wijst Van Oosterom op de intensieve samenwerking met het ministerie in Den Haag, in het bijzonder met PvdA-minister Frans Timmermans. 'Zeker toen hij persoonlijk hierheen kwam en zijn bekende speech in de Veiligheidsraad gaf.' De toespraak, waarin de minister probeerde het lot van de slachtoffers te schetsen, bracht Van Oosteroms Amerikaanse collega Samantha Power tot tranen. Van Oosterom wil blijven hameren op uitvoering van de resolutie - oog in oog met zijn Russische collega.