analyse

Met kantoorsluitingen Navalny-campagne dooft in Rusland het licht van het laatste politieke leven

Een portret van de Russische oppositieleider Alexej Navalny wordt woensdag overgeschilderd in Sint-Petersburg. Beeld AFP
Een portret van de Russische oppositieleider Alexej Navalny wordt woensdag overgeschilderd in Sint-Petersburg.Beeld AFP

De kantoren van het campagnenetwerk van de Russische oppositieleider Navalny zijn gesloten onder dreiging van jarenlange opsluiting van duizenden medewerkers en sympathisanten. Het Kremlin tolereert alleen nog oppositiepolitici die het zelf aanstuurt.

Violetta Groedina was woensdag bezig met de ontruiming van haar kantoor in Moermansk toen de helpers van president Poetin nog een keer toesloegen. Kogels knalden door de twee ramen van het kantoortje. In haar postvakje vond Groedina een schietschijf. Toen dezelfde dag een politieagent langskwam, legde die Groedina een boete op van 75 duizend roebel (830 euro) wegens deelname aan een illegale demonstratie van een week geleden.

De beschieting in de havenstad aan de Noordelijke IJszee gaat de geschiedenis in als de allerlaatste aanval op een kantoor van Aleksej Navalny. Donderdag verklaarde Navalny’s stafchef Leonid Volkov alle 37 regionale kantoren voor gesloten. ‘Het is onmogelijk om in de huidige vorm door te gaan’, zei Volkov in een video vanuit zijn schuilplaats in Litouwen. ‘De Navalny-campagnekantoren bestaan niet langer.’

Daarmee kwam donderdagochtend een einde aan de georganiseerde oppositie in Rusland.

Reden voor de opheffing zijn niet de aanslagen op de kantoren, de inbeslagnamen van de inboedel, de huiszoekingen, de arrestaties, de verbanningen naar de poolcirkel van medewerkers of de opsluiting van hun familieleden.

Nee, de reden voor de opheffing is een rechtszaak van de autoriteiten die Navalny’s organisatie op een lijst willen krijgen tussen Al Qaida, Islamitische Staat en de Taliban: de lijst met verboden, extremistische organisaties. Wie ervoor werkt, moet tot 10 jaar dwangarbeid verrichten in een strafkamp. Wie er publiekelijk mee sympathiseert, kan 6 jaar kamp krijgen.

Voor Navalny’s team is de dreiging van jarenlange opsluiting van duizenden medewerkers en sympathisanten aanleiding om het landelijke netwerk te ontbinden. Dus ging in 37 steden het licht uit van het laatste politieke leven in Rusland.

Beelden van Alexej Navalny tijdens zijn verhoor van donderdag. Beeld AP
Beelden van Alexej Navalny tijdens zijn verhoor van donderdag.Beeld AP

Navalny’s medewerkers in Sint-Petersburg haalden maandag het kantoor leeg dat in 2017 feestelijk was geopend als allereerste vestiging. ‘Ze hebben mijn hart vandaag uit mijn borstkas getrokken’, schreef kantoorvoorzitter Irina Vatjanova bij een foto van een lege ruimte met enkel twee kapstokken, een kartonnen doos en wat kabels.

In een zakencentrum van een Moskouse buitenwijk deelden medewerkers donderdag de laatste T-shirts en stickers (opdruk: ‘liefde is sterker dan angst’) uit aan Russen die bestellingen hadden geplaatst bij de Navalny-winkel. De luiken voor het campagnekantoor in het centrum van de hoofdstad hadden ze al gesloten.

Onder druk gezet

Sommige van de 37 kantoren hoefden niet meer gesloten te worden. Het kantoor in Jaroslavl stond al maanden leeg, aangezien de autoriteiten de elektriciteit hadden afgesneden. En een ontruiming van het kantoor in Nizjni Novgorod was niet meer nodig: de anti-extremismedienst was het kantoor twee weken geleden binnengevallen en had de verhuurder onder druk gezet om het huurcontract met onmiddellijke ingang te verbreken.

De campagnekantoren waren de ruggegraat van Ruslands oppositie. Lokale activisten organiseerden er protesten met als gevolg dat er dit voorjaar mensen de straat op gingen in provinciesteden waar nog nooit was gedemonstreerd. Ze deden corruptieonderzoek naar lokale machthebbers, hielden verkiezingscampagnes en decimeerden Poetins partij op sommige plekken dankzij ‘slim stemmen’: bij uitsluiting van eigen kandidaten verzamelde Navalny’s team Russen achter geselecteerde tegenkandidaten van Verenigd Rusland.

Nu valt dat netwerk uiteen. Weg is de oppositie van de ‘destructieve activiteiten’, zoals oud-premier Dmitri Medvedev Navalny’s beweging deze week omschreef. Wat overblijft, is de ‘constructieve oppositie’: oppositiepolitici die door het Kremlin zelf worden aangestuurd.

Oude partijleiders

De bekendste partijen uit de systeemoppositie zijn de Communistische Partij, de Liberaal-Democratische Partij en de Verenigde Democratische Partij Jabloko. Elk heeft al sinds 1993 dezelfde partijleider. Die mogen meedoen aan verkiezingen omdat ze van tevoren accepteren dat die gewonnen worden door Vladimir Poetin en diens partij.

Sommige partijleiders maken daar geen geheim van. Vladimir Zjirinovski, die al sinds 1991 meedoet aan presidentsverkiezingen, zei in 2016 ‘God, beware onze tsaar’ nadat hij van Poetin een hoge onderscheiding in ontvangst had genomen.

De partijleiders schieten het Kremlin te hulp om de bevolking op te zetten tegen de echte oppositie. Zo gaf de leider van Jabloko, de enige partij met democratische trekjes, Navalny een trap na toen die veroordeeld werd tot 3,5 jaar dwangarbeid in een strafkamp. ‘Een democratisch Rusland, respect voor mensen en een leven zonder angst en repressie zijn onverenigbaar met Navalny’s beleid’, schreef Jabloko-leider Grigori Javlinski vier dagen na de veroordeling in een essay over ‘de staatsgevaarlijke’ Navalny.

Diens team geeft de strijd nog niet helemaal op. In de video van donderdag zegt stafchef Leonid Volkov dat medewerkers van een aantal campagnekantoren zullen doorgaan met zelfstandige politieke bewegingen. De kantoren hebben volgens hem de afgelopen vier jaar ‘sterke en coole politici’ opgeleid, die nu op eigen houtje corruptieonderzoek en verkiezingscampagnes gaan organiseren. Volkov: ‘Met trots en blijdschap laten we ze nu los in het diepe.’

Zonder de financiële en morele steun van een landelijke organisatie lijken de lokale politici kansloos tegen de repressie van het regime. Navalny’s team zei zelf de afgelopen jaren dat ‘vereniging’ de enige kans van de oppositie was. Juist die valt nu weg.

De kans is klein dat de politici uit Navalny’s campagnekantoren toegelaten worden tot verkiezingsraces, zoals die voor het parlement in september. Bij presidentsverkiezingen rekruteert het Kremlin zelf vaak een kandidaat die kritiek mag uiten op Poetin om de schijn van democratie te wekken. De laatste, in 2018, was glamourster Ksenia Sobtsjak, de dochter van Poetins politieke mentor. Kort na de verkiezing kreeg Sobtsjak een baan als presentatrice van een avondshow op de staatstelevisie, die ze tijdens de campagne nog een leugenmachine noemde.

Jongeren achter Navalny

De vraag naar echte oppositiepolitici lijkt intussen juist te groeien. Navalny mag dan volgens opiniepeilingen impopulair zijn bij mensen die opgegroeid zijn in de Sovjet-Unie, meer dan eenderde van de Russische jongeren staat achter Navalny.

Het wegvallen van Navalny’s netwerk verhoogt voor hen de drempel om zich uit te spreken. Navalny’s organisatie betaalt geen boetes meer van arrestanten bij demonstraties. Voor hen wordt ook juridische hulp minder toegankelijk.

Ondertussen worden ze geconfronteerd met ‘de zwaarste repressie in de geschiedenis van het moderne Rusland’, stelde waarnemersorganisatie OVD-Info na protesten tegen Navalny’s opsluiting begin dit jaar. Meer dan tienduizend mensen werden opgepakt, enkelen zijn veroordeeld tot jarenlange gevangenisstraffen. OVD-Info: ‘De gebeurtenissen van begin 2021 tonen een volledig gebrek aan respect van de autoriteiten voor burgerrechten als vrijheid van vergadering, en juist een bereidheid om demonstraties te bestrijden met alle mogelijke middelen, waaronder illegale middelen.’

De angst wordt aangewakkerd door een nieuwe tactiek van de veiligheidsdiensten. De politie liet deelnemers aan een demonstratie van vorige week op straat grotendeels met rust, maar ze werden geregistreerd via gezichtsherkenningscamera’s en kregen de afgelopen dagen thuis bezoek van agenten. ‘Dat heeft een terroriserende werking’, zei de politicoloog Jekaterina Schulmann woensdag in een discussie over de onderdrukking van Navalny’s beweging. ‘Je weet niet of ze vandaag of morgen voor jou komen. Niemand voelt zich veilig.’

Een aantijging hoeft niets met politiek te maken te hebben. Andrej Borovikov, de voormalige voorzitter van het Navalny-kantoor in de stad Archangelsk, werd donderdag veroordeeld tot 2,5 jaar strafkolonie wegens het delen van een videoclip van de rockband Rammstein. ‘Verspreiding van pornografie op het internet’, stelde de rechter. Borovikov deelde de clip in 2014. De autoriteiten openden de zaak pas onlangs, toen Borovikov had besloten zich uit te spreken tegen de regering van zijn land.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden