Met ict licht overheid zichzelf op

Het elektronisch patiëntendossier, het communica-tiesysteem C2000: waar de overheid automatiseert, gaat het mis. En het volgende drama tekent zich alweer af. Drie betrokkenen over onkunde en gebrek aan bescheidenheid.

Kieke Okma, hoogleraar internationale gezondheidszorg in New York en Leuven: 'Ik moet denken aan een neef van mij die jarenlang namens IBM aan tafel zat met directeuren-generaal van ministeries. Die beroepsmanagers, tussen de 52 en 64, zeiden tegen hem: we willen automatiseren. Wat wilt u automatiseren, vroeg mijn neef. Nou, zeiden die topambtenaren, we willen automatiseren.'

Ze is een opgewekte vrouw, praat bijna laconiek over wat ze als beleidsadviseur meemaakte op het terrein van overheid en ict. 'Maar hoe is uw bedrijfsproces, vroeg mijn neef. Ze wisten niet wat hij bedoelde, ze hadden geen idee van automatisering.'

In de jaren negentig was ze adviseur van minister Borst op het departement van Volksgezondheid. Ze stond erbij toen de plannen gesmeed werden voor het Elektronisch Patiënten Dossier, het EPD. Na bijna vijftien jaar werd de zaak afgeblazen, ook om politieke redenen. De ontwikkelingskosten waren opgelopen tot ruim 300 miljoen euro. Okma: 'Bij het EPD zijn besluiten genomen door mensen in de top van het ministerie die niet wisten wat ze ondertekenden.'

Ten minste één nieuw ict-debacle lijkt in aantocht. Minister Opstelten van Justitie moest eerder deze week erkennen dat de omzetting van papieren strafdossiers naar een digitale vorm na ruim tien jaar vallen en opstaan goeddeels is vastgelopen. Het was niet de eerste mislukking met automatisering van zijn departement.

Volgens insiders staat het ministerie van Binnenlandse Zaken voor een volgend, groter echec. Het gaat om wat genoemd wordt 'de modernisering van de gemeentelijke basisadministraties', in het jargon de mGBA. Het is de burgerlijke stand, maar dan van alle ruim vierhonderd gemeenten tezamen en ondergebracht in één groot, nationaal systeem.

Het project begon in 2001. Na acht jaar moest het systeem draaien. Het zou 10 miljoen euro kosten. In 2009 lag het budget al op 67 miljoen. In 2007 was het staatssecretaris Bijleveld die voorzichtig waarschuwde: 'Ik constateer dat het programma mGBA is vertraagd.' In november vorig jaar schreef minister Plasterk aan de Kamer: 'Op dit moment zie ik geen aanleiding de scope of looptijd van het programma aan te passen. Tegelijkertijd kan ik niet anders dan berichten dat er nog onzekerheden bestaan in doorlooptijd en bekostiging.'

René Veldwijk was een van de acht experts die door Binnenlandse Zaken in 2009 waren aangetrokken om het ict-project te begeleiden. Er moest een keer schot in komen. Het begin, zegt Veldwijk, was 'leuk en enthousiast'. Al snel veranderde de stemming.

'Er kwam niets, echt he-le-maal niets uit de machine dat ook maar in de richting ging van een ontwerp. Uit het programma kwamen niets anders dan stresssignalen. Ik wist toen dat het fout ging lopen. Na een vol jaar werken met een projectteam van circa veertig mensen lag er medio 2011 van alles, maar niets dat leek op een uitbesteedbaar ontwerp.'

Toen hij en mede-experts hun kritiek uitten, 'gebeurde het onvermijdelijke', zegt Veldwijk. 'Alle expertmeetings werden afgezegd en de luiken gingen dicht. Toen wisten we al vrijwel zeker: het wordt een drama.'

Swier Jan Miedema is als ict-deskundige al sinds 1989 betrokken bij allerlei overheidsprojecten. Hij heeft gewerkt voor tal van grote bedrijven in de sector, zoals Ordina en Logica. Tegenwoordig heeft hij een eigen bedrijf, Gemboxx.

Hij vindt het doel van mGBA prima, maar heeft met de uitvoering soortgelijke ervaringen als Veldwijk: 'Op de werkvloer weten de mensen zeker al sinds januari 2012 dat wat de leiding van het programma wil, qua planning onmogelijk is. Te gecompliceerd. Na onderzoek zal blijken dat het met een groot deel van de specificaties van het programma een chaos is.

'Maatregelen om de feiten boven tafel te krijgen worden gefrustreerd, omdat deze zouden duidelijk maken dat er sprake is van collectief falen en niemand dit probleem durft te adresseren. De boodschap is vaak dat het goed gaat, dit is zelden overeenkomstig de werkelijkheid. In het programma mGBA is die cultuur tot kunst verheven.'

Eind mei van dit jaar zegde minister Plasterk een voortgangsrapportage af. Hij had, zo schreef hij, een onafhankelijk onderzoeksbureau opgedragen de projectvoortgang en planning te analyseren. Het ging vooral om de Basis Registratie Personen, het belangrijkste onderdeel van de modernisering. Het bureau was tot de conclusie gekomen dat inderdaad aanzienlijke vertraging dreigt te worden opgelopen. 'Dit wordt vooral veroorzaakt door gebleken grotere complexiteit van de te bouwen programmatuur.'

Okma: 'Discussie wordt zelden gevoerd. De top van een ministerie wil niet achterblijven, ze willen niet als ouwe zakken worden gezien die niet begrijpen wat de moderne tijd is. De bedrijven zeggen: zo'n elektronisch patiënten dossier? Doen we voor u, geen probleem, dat rollen we uit. Als je het woord uitrollen hoort, weet je al: dit gaat niet goed. Maar de ambtelijke top wil geen gezichtsverlies lijden en zo wordt stoppen onmogelijk.'

Uiteindelijk lopen de grote projecten vast, zegt ze, door gebrek aan bescheidenheid. 'De overheid vraagt altijd: wat is in technische zin maximaal mogelijk? Dan krijg je projecten die eindeloos uitlopen en waar ongelofelijk veel geld bij moet voordat ze uiteindelijk toch niet van de grond komen. De vraag zou moeten zijn: wat is minimaal nodig om de zaak draaiende te krijgen? Dat is moeilijk genoeg.'

Miedema pleit ervoor de voortgang van overheidsprojecten elke drie maanden te toetsen: is het program-ma nog uitvoerbaar, is het wat de klant nodig heeft, blijven de kosten beheersbaar? 'Deze manier van werken dwingt partijen realistische, praktische en falsificeerbare doelen na te streven. Het stelt de Kamer in staat snel vast te stellen of iets misgaat, het geeft de publieke sector een instrument leveranciers aan te pakken die uren schrijven zonder resultaat te leveren.'

Zowel het EPD als de modernisering van de personenregistratie staat op de agenda van de onderzoekscommissie uit de Tweede Kamer die na de zomer echt aan de slag gaat. De commissie is ingesteld omdat het in de woorden van oud-Kamerlid Koopmans 'een ellende' is met ict-projecten van de overheid. Ook in het bedrijfsleven gaat veel mis, weet Miedema, maar 'hier gaat het om gemeenschapsgeld'. Hier, zegt Kieke Okma, 'gaat het om een overheid die zichzelf oplicht'.

Onderzoek

Een commissie uit het parlement onder voorzitterschap van de VVD'er Ton Elias doet onderzoek naar het falen van automatisering bij de overheid. De commissie kijkt naar zes projecten.

Elektronisch patiëntendossier

In 2011 afgeblazen, kosten ruim 300 miljoen euro.

Falend veiligheidssysteem

In de tunnels van de A73, die wekenlang dicht bleven.

C2000

Het nieuwe communicatiesysteem voor politie, ambulancediensten en brandweer, na vijftien jaar in 2006 opgeleverd, faalde op cruciale momenten. De kosten liepen op naar 1 miljard euro.

Ov-chipkaar

t

Moest in 1998 zijn ingevoerd, is pas vanaf eind 2009 gemeengoed. De totale kosten voor de overheid: ruim 1 miljard euro.

mGBA

Bevolkingsadministratie in één nationaal systeem, dreigt te kapseizen, kosten ten minste 100 miljoen euro.

Rijksdienst voor het Wegverkeer

Nieuw ict-platform in 2011, voorbeeld van geslaagde automatisering.

De onderzoekscommissie komt in het voorjaar van 2014 met haar rapport.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden