PostuumAruká Juma

Met het heengaan van Aruká is de Juma-stam uitgestorven

Hij was de laatste van zijn stam, de oude krijger die alle geheimen van de Juma in het Braziliaanse Amazonegebied nog kende. Aruká overleed aan covid-19, zoals veel inheemsen in Brazilië.

Aruká Juma Beeld Gabriel Uchida
Aruká JumaBeeld Gabriel Uchida

Alle 1.150 Brazilianen die vorige week woensdag stierven aan de ­gevolgen van covid-19 kenden een droevig slot. Toch was er een lotgeval extra tragisch, namelijk dat van Aruká Juma, de laatst overgebleven man van de inheemse Juma-stam in het Braziliaanse Amazone­gebied; een stam die samen met de dood van haar laatste amóe, haar laatste stamoudste, de facto uitgestorven is.

Aruká, wiens leeftijd onbekend was maar ergens tussen de 86 en 90 jaar moet zijn geweest, stierf op de intensive care van het ziekenhuis in Porto Velho, een stad op zo’n 120 kilometer rijden van zijn eigen dorp, plus nog eens twee uur varen. Eind 19de eeuw bestond zijn stam naar schatting nog uit circa 15 duizend leden, nu zijn enkel de drie dochters van Aruká over. Maar omdat zij alledrie getrouwd zijn met mannen van de Uru-Eu-Wau-Wau-stam, en de etnische lijn bij de Juma traditiegetrouw via de man loopt, zullen hun kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen allemaal tot een andere stam behoren.

Hij was de laatste Juma die het collectieve geheugen van de stam in zijn hoofd had zitten en bovendien de enige die nog volledig op de hoogte was van de traditionele jaagmethoden en de typische ­manier waarop zijn voorvaderen hun hutten bouwden. Daarom is woensdag ook op cultureel niveau een essentieel onderdeel van de stam verdwenen, aldus organisaties die de belangen van inheemse, ­Latijns-Amerikaanse stammen vertegenwoordigen.

Met zijn drie dochters. Beeld Gabriel Uchida
Met zijn drie dochters.Beeld Gabriel Uchida

Dergelijke organisaties zijn de laatste maanden sowieso al in stevige mineur, omdat Aruká absoluut niet de enige inheemse bewoner van het Amazonegebied is die afgelopen maanden overleed aan de gevolgen van covid-19. Volgens het APIB, de inheemse belangenkoepel in Brazilië, heerst corona op dit moment onder 162 van de circa 300 inheemse volkeren, en zijn bijna duizend van de ongeveer 900 duizend Braziliaanse inheemsen reeds aan de ziekte over­leden.

Dergelijke cijfers brengen oude trauma’s naar boven omdat virussen al vijfhonderd jaar lang de voornaamste doodsoorzaak zijn onder inheemse stammen. Historici schatten dat ziekten als tyfus, griep, mazelen en pokken, die eerst door Spaanse en Portugese kolonisten en later door missionarissen, olie- en goudzoekers en boeren werden verspreid, het einde betekenden voor zo’n 90 procent van de oorspronkelijke bewoners van Latijns-Amerika.

Aan dat lijstje kan nu het coronavirus worden toegevoegd. Stammen als de Juma, die juist zo’n essentieel onderdeel vormen voor het behoud en de bescherming van de grootste tropische jungle ter wereld, zijn extra kwetsbaar voor covid-19 omdat zij doorgaans een zwakker immuunsysteem hebben, maar ook een zeer gebrekkige toegang tot moderne zorg.

Volgens APIB sterft daardoor ruim 9 procent van de inheemse coronapatiënten, tegenover iets meer dan 5 procent van alle Braziliaanse covid-patiënten.

Niet voor niets oordeelde het Braziliaanse hooggerechtshof afgelopen augustus nog dat president Jair Bolsonaro snel extra maatregelen moest nemen om de inheemse gemeenschappen te beschermen. De rechter zei dat hun gebieden desnoods met blokkaden moesten worden afgesloten voor buitenstaanders.

Het haalde te weinig uit, getuige de dood van Aruká, die eind januari besmet raakte met het ­virus. Niet voor niets schrijven de meeste belangenorganisaties zijn dood dan ook op het conto van de Braziliaanse overheid. Door het gebrekkige beleid hadden artsen, veel te weinig beschermingsmiddelen voorhanden waardoor ze zelf uitgroeiden tot een bron van besmetting. Bovendien werden hun dorpen en stammen ook tijdens de pandemie overlopen door ondernemers op zoek naar de natuurlijke rijkdommen van de Amazone – een praktijk die onder het bewind van Bolsonaro sowieso flink toenam. Zo zag het ­onderzoeks-instituut INPE tussen ­augustus 2019 en juli 2020 een toename van 28 procent meer ontbossing ten opzichte van dezelfde ­periode een jaar eerder. Dat was een record.

Aruká overleed vorige week aan de gevolgen van covid-19. Beeld Gabriel Uchida
Aruká overleed vorige week aan de gevolgen van covid-19.Beeld Gabriel Uchida

Het zijn praktijken waar ook Aruká zelf zijn leven lang tegen streed. Het waren immers de Juma, een inheems volk uit het zuiden van de staat Amazonas, dat praktisch uitstierf omdat halverwege de vorige eeuw steeds meer gelukszoekers met veel geweld hun leefgebied binnentrokken teneinde rubber te kunnen oogsten.

Het laatste gedocumenteerde bloedbad vond plaats in 1964, toen een jonge Aruká getuige was van de laatste moordcampagne op zijn volk. Rubbertappers vermoordden ongeveer zestig van zijn stamgenoten waarna enkel Aruká en een handvol anderen overbleven.

Het maakte van Aruká een activist die in de ­jaren erna bleef strijden voor gerechtelijke erkenning van het Juma-grondgebied – een strijd die steeds moeilijker werd naarmate er minder stamgenoten overbleven om aan zijn zijde te vechten. Eind jaren negentig besloten de zeven overgebleven leden te verhuizen naar het gebied van de Uru-Eu-Wau-Wau, een stam met een vergelijkbare taal opdat zijn drie dochters partners konden vinden. Zelf bracht hij de ­dagen sindsdien vooral binnenshuis door, of alleen in het bos. Aruká was een eenzame, teleurgestelde man. Pas in 2008, toen hij reeds de laatste Juma-man was, werd het oorspronkelijke grondgebied van zijn stam erkend.

Op die plek bracht hij de laatste ­jaren van zijn leven veel tijd door, aldus fotograaf Gabriel Uchida, die hem sinds 2016 fotografeerde. ‘Een keer nam hij me mee naar de dorpsbegraafplaats, diep in het bos’, zei Uchida tegen BBC Brasil. ‘Stel je een man voor van ongeveer 90 jaar die meer dan een uur door de jungle struint, midden in de regen en dwars door een overstroomd gebied. Het geeft aan hoe sterk hij nog was.’

De oude krijger was onderweg naar de plek waar zijn vrouw ­begraven lag, vertelt Uchida. ­Onderweg naar dezelfde plek waar Aruká Juma, de eenzame stam­oudste die bij ­leven uitgroeide tot een symbool van de strijd tegen de moderniteit, binnenkort zelf ­begraven wordt, omdat die strijd nu eenmaal gedoemd is te mislukken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden