Met het Breitscheidplatz komt het nooit goed

Hier vonden de happenings van de naburige Kommune I plaats. Hier scandeerden de fellow travellers van ‘oom’ Ho Chi Minh hun anti-Amerikaanse leuzen terwijl zij in gestrekte draf over de aangrenzende Kurfürstendamm snelden. En hier maakten toeristen uit alle delen van de wereld hun foto’s.

Zoveel jaar later vraag je je af wat die toeristen heeft bezield. Afgezien van de nabijheid van de Muur, was hier werkelijk niets te vinden wat hun reis naar de geïsoleerde stad ook maar bij benadering rechtvaardigde. Op vergeelde foto’s uit de eerste helft van de vorige eeuw ziet het Breitscheidplatz er nog wel aardig uit. Het vormde het culminatiepunt van de Kurfürstendamm – waarvan toen nog te zien was dat ze werd geacht met de Avenue des Champs-Elysées te kunnen wedijveren.

De in 1895 gewijde Kaiser Wilhelm Gedächtniskirche – een neo-Romaans eerbetoon aan keizer Wilhem I – was toen weliswaar al een anachronisme, maar dat gold voor de meeste bouwwerken die eertijds in de hoofdstad van het jonge keizerrijk verrezen. Met haar tufstenen façades en haar vijf torens, waarvan de hoogste bijna tot aan de wolken reikte, was ze in elk geval nadrukkelijk aanwezig.

Zijn culturele betekenis ontleende het Breitscheidplatz vooral aan het Romanische Café, gelegen aan het deel van de Kurfürstendamm dat nu Budapester Strasse heet. Net als in andere cafés werden de gasten hier dronken, lazen zij de krant, en gingen zij met elkaar in debat. Aan het feit dat Bertholt Brecht, Alfred Döblin, Otto Dix en andere kunstenaars tot de cliëntèle behoorden – al werd de frequentie van hun cafébezoek naderhand schromelijk overdreven – ontleent het etablissement ruim zestig jaar na zijn verwoesting echter een krasvrije reputatie als ‘cultureel walhalla’ van de Weimar Republiek.

Bij een luchtaanval op Berlijn in november 1943 gingen vrijwel alle fysieke resten van die bloeiperiode verloren. En sindsdien vormt het Breitscheidplatz een staalkaart van planologische misgrepen. Aan de noordkant van het plein bevinden zich kantoorgebouwen die bij sommige toeristen het misverstand wekken dat ze al in het oosten – de vroegere ‘hoofdstad van de DDR’ – zijn. Aan de oostkant gaf het bedrijfsleven van de Bondsrepubliek acte de présence. Aan de overige bebouwing trekt een eindeloze stoet funshoppers voorbij.

De architect Egon Eiermann is echter verantwoordelijk voor het ernstigste planologische vergrijp op het Breitscheidplatz. In 1957 ontwierp hij een betonnen kerkgebouw waarvoor de restanten van de Gedächtniskirche moesten wijken. Tegen dit voornemen rees massaal verzet onder de Berlijners: zij wilden dat de ruïne van de hoofdtoren in elk geval behouden bleef. Als overblijfsel van een verdwenen landschap en als vermaning tot vrede.

En zo geschiedde: in het aangepaste ontwerp werd de ruïne geflankeerd door een achthoekig kerkschip en een zeshoekige toren – uitgevoerd in beton, het ‘marmer van de twintigste eeuw’. Hierin werden zo’n 30.000 kleine glaspanelen – in verschillende tinten blauw – aangebracht.

De gebedsruimte, waartoe de geluiden van de straat vrijwel niet doordringen, krijgt daardoor een serene sfeer. Maar de buitenkant van Eiermanns creatie mist die kwaliteit ten enenmale. ‘Lipstick en poederdoos’, is nog de vriendelijkste benaming die onder de Berlijners voor het bouwkundige ensemble de ronde doen.

Bijna vijftig jaar na haar inwijding is de kerk morsig en bouwvallig. Zelfs voor een ruïne verkeert de toren in een slechte bouwkundige staat. Voor zijn herstel is ten minste 3,5 miljoen euro nodig – een bedrag dat ten dele door donateurs moet worden opgebracht. Aan het behoud van het restant van de oorspronkelijke Gedächtniskirche willen de Berlijners best bijdragen. Aan de toevoegingen van Eiermann tonen zij zich minder gehecht.

Dat het Breitscheidplatz door een visionaire stedenbouwkundige ooit in een aangename plaats kan worden getransformeerd, gaat het voorstellingsvermogen vooralsnog te boven.

Als het elders in Berlijn waait, stormt het op het Breitscheidplatz. Het giet er als het elders regent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden