Met haar eigen bloed haar kroost weer tot leven wekken

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: pelikaan.

De vogel werd symbool voor het bloedoffer van Christus, en niet voor niets gebruiken nog steeds veel bloedbanken de pelikaan in hun logoBeeld Collectie Rijksmuseum

Er stond een bericht in de krant dat recht en ongefilterd binnenkwam. Onder de kop 'Welk kind laat je leven?' schreef correspondent Ana van Es over de hongersnood in Jemen. Het land is grotendeels afhankelijk van import voor voedsel en die import wordt belemmerd door de burgeroorlog die er al drie jaar woedt. 2,2 miljoen kinderen zijn ondervoed. 'Als ouders acht kinderen hebben en eentje wordt ziek, moeten ze beslissen of ze hun geld geven aan de zorg voor het kind of aan eten voor de rest.' Wrang en vreselijk nieuws, maar te noodzakelijk om niet te lezen. Het soort bericht dat bij ouders raakt aan het instinct om zonder te aarzelen jezelf geweld aan te doen, mocht dat nodig zijn om je kind beter te maken.

Daar is een beeld bij.

Dat beeld kwam ik toevallig tegen in de decoraties van een kabinet van Amalia van Solms in het Rijksmuseum. Voor schilderijenliefhebbers lijken alle historische gebruiksvoorwerpen die ertussen staan een soort schaduwcollectie, maar het loont enorm om soms een rondje te lopen met alleen maar oog voor die objecten.

Het beeld is een vogel die in zijn borst aan het pikken is met zijn snavel - haar kleintjes drinken haar bloed. De vogel lijkt voor geen meter op een pelikaan, dat ziet mijn dochter van 6 nog, maar het is er toch één: tot diep in de 17de eeuw had men in Holland geen idee hoe een pelikaan eruit zag, vandaar. Maar de legende kenden ze wel. Die staat symbool voor zelfopoffering: de pelikaan zou haar kinderen per ongeluk hebben gedood en haar borst openprikken om haar kroost met haar eigen bloed weer tot leven te wekken. Een prachtig verhaal, hoofdstuk zes in de Fysiologus. Deze Grieks-christelijke tekst die in de tweede eeuw na Christus in Alexandrië werd geschreven, staat vol legenden waarin dieren christelijke waarden symboliseren. De verspreiding was enorm, de tekst werd in de Middeleeuwen in veel talen vertaald.

Willem de Rots - Kabinet van Amalia van Solms

Circa 1652-7; eikenhout belijmd met schildpad en ivoor, de voet met palissanderhout en ivoor; h 145 cm x b 111,5 cm x d 44 cm

Rijksmuseum Amsterdam

www.detailsofart.com

Beeld Collectie Rijksmuseum

Dat uitgerekend de pelikaan voor dit verhaal werd ingezet, is niet raar: de vogel geeft haar jongen uit haar snavel vis, die ze, half verteerd en rood van vissenbloed, uitkotst. Dat ziet er wel bloedgeverig uit. De vogel werd symbool voor het bloedoffer van Christus, en niet voor niets gebruiken nog steeds veel bloedbanken de pelikaan in hun logo.

Van de Britse koningin Elizabeth I is bekend dat ze zich vereenzelvigde met zo'n moederpelikaan. Dat deed ook Amalia van Solms. Het is jammer dat een kabinet niet open en gesloten tegelijk getoond kan worden, want de binnenkant is fantastisch, weet ik van foto's. De deuren zijn een exact negatief van de buitenkant: de kunstenaar zaagde zo zorgvuldig de decoraties van slangen, draken, oranjebomen en bloesem uit schildpad en ivoor, dat hij de resten voor een 'tegenovergestelde puzzel' kon gebruiken. Waanzinnig.

Amalia zag zichzelf als pelikaan. Het Oranjehuis ging ten onder, haar man Frederik Hendrik was dood, haar zoon ook. Het Eerste Stadhouderloze Tijdperk was aangebroken terwijl zij net in Huis ten Bosch een Oranjezaal had laten aanleggen die het geboorterecht van haar familie als leiders van de Staten van Holland glorieus (en totaal on-Hollands) beklonk. Een echte dynastie. Amalia's kleinzoon Willem III, acht dagen na de dood van zijn vader geboren, was zo'n pelikanenjong, het kind waarvoor ze bereid was zich op te offeren, ten behoeve van de Nederlanden. Een nogal megalomane en politieke decoratie dus, voor in een privévertrek. Maar toch een die iedere moeder en vader op een bepaalde manier begrijpt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden