Met geen stok

Het regende recensiesterren voor de wijze waarop Barbara Hannigan afgelopen zaterdag in het Concertgebouw dirigeerde. Maar vrouwen op de dirigentenbok blijven zeldzaam. Waar blijft toch la maestra?

Kunnen vrouwen dirigeren? Het antwoord van Jorma Panula, de legendarische Finse pedagoog (83) die bijna alle grote dirigenten van tegenwoordig heeft opgeleid, ook de vrouwelijke, was op zijn zachtst gezegd verrassend. 'Absoluut niet', zei hij vorige week in een interview voor de Finse MTV, dat snel daarna heel internet overging. 'Vrouwen kunnen het proberen, maar het is echt anders. Ik zie ze hun best doen, zweten, hun gezicht betrekken, maar het wordt er alleen maar slechter van. Het is puur een biologische kwestie.'


Met des te meer strijdlust beklom de Amsterdams-Canadese Barbara Hannigan (42), leerling van Panula, afgelopen zaterdag de bok van een uitverkocht Concertgebouw in Amsterdam. In een unieke dubbelrol van sopraan en maestro overrompelde ze het publiek met een revolutionaire dirigeertechniek. Niet met de gebruikelijke maaibewegingen, maar met vloeibare, als van een danseres en zonder stokje, bracht ze samen met het Ludwig collectief haar toehoorders in vervoering. 'Niets minder dan een mirakel' en 'Dit doet geen man haar na', oordeelde Het Parool, dat net als de Volkskrant vijf sterren inkleurde. Hannigan dirigeerde muziek van onder anderen Stravinsky, door Panula in dat interview nog 'mannenmuziek' genoemd: ritmisch complex en bombastisch.


Het publiek raakte er na afloop niet over uitgepraat: dat het zo bijzonder is dat er weer eens een vrouw een orkest ment, dat het hout van de bok eindelijk door hoge hakken wordt ingesleten. In de 21ste eeuw is een vrouwelijke dirigent nog altijd een zeldzaamheid. Waarom? Waar blijft toch la maestra?


Een klein onderzoek naar de Nederlandse orkesten schetst een treurig beeld van de emancipatie van vrouwelijke dirigenten. Chef-dirigentes hebben we niet bij de professionele orkesten. Nu en dan wordt er een te gast gevraagd, gemiddeld één vrouw per seizoen (zie kader). Een orkest geeft ruwweg zeventig concerten per seizoen, en werkt daarbij met twintig verschillende maestro's. Dus die enkele vrouw neemt slechts een paar procent van de programmering in.


Bij het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) leidde de eerste vrouw pas in 2006 een volledig programma - dat was de Amerikaanse Marin Alsop (57), de Aletta Jacobs van de klassieke muziek. Zij was voor talloze orkesten de 'primeur'.


Is in Europa de situatie overal min of meer vergelijkbaar, de Verenigde Staten geven een afwijkend beeld. Daar is men verplicht een beleid rondom diversiteit te voren, vooral op huidskleur. Volgens de League of American Orchestras had vorig seizoen 20 procent van alle orkesten een vrouw in dienst, inclusief assistenten en vervangers. Toch blijven de meeste van deze vrouwen hangen bij jeugd- of amateurorkesten. Van de 22 grootste orkesten (wat budget betreft) is er maar één vrouwelijke chefdirigent: wederom Marin Alsop bij de Baltimore Symphony, als eerste cheffin van een toporkest ter wereld.


Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder vrouwen er dirigeren, die wetmatigheid zie je in de hele muziekwereld. Symfonieorkesten met hun megabudgetten vormen de top. Daaronder staan de ensembles, kleiner in omvang en vaak zonder dirigent. Dan volgen de koren, daar zie je regelmatig vrouwelijke dirigenten.


'Toen ik klein was, dacht ik dat vrouwen koren dirigeerden en mannen orkesten', zegt Barbara Hannigan. 'Veel mensen hebben dat vooroordeel. Ik had gewoon nog nooit een vrouw voor een orkest zien staan.' Het was dan ook niet Hannigans eigen idee om te leren dirigeren, maar dat van René Bosc, artistiek leider van het Présences Festival van Radio France. 'Hij zei: je zingt als een dirigent. Je laat met je lichaam aan het orkest precies zien waar je heen wil.' Bosc regelde vervolgens haar eerste optreden als dirigent.


De uitspraken van Panula hebben haar geschokt. 'Maar ik heb hem zaterdag mijn antwoord gegeven, door 'mannenmuziek' te dirigeren.' We moeten een nieuw 'normaal' creëren, vindt Hannigan, 'zodat kinderen al zien dat het gewoon kan.'


Dat er zo weinig vrouwen op de bok staan, komt ook door beeldvorming. Als er geen vrouwelijke rolmodellen zijn, blijft navolging achter. De twee belangrijkste conservatoria voor de opleiding tot dirigent, het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en het Conservatorium van Amsterdam, hebben momenteel geen vrouwen in opleiding tot orkestdirigent, al jaren niet. Wel hebben beiden één studente koordirectie, 'de eerste sinds jaren', zegt een medewerker van Amsterdam.


Libia Hernández, een Nederlands-Cubaanse dirigente (ook een leerling van Panula) die het Amsterdamse universiteitsorkest J.Pzn. Sweelinck leidt, denkt dat vrouwen in principe geen belemmeringen hebben om te dirigeren. 'Maar het is een veeleisend beroep. De verhouding met het orkest is complex, vaak een strijd waar niemand wordt gespaard, mannen net zo min als vrouwen.' Een nieuwe dirigent moet in zeer korte tijd, drie repetities, honderd artiesten van zijn of haar leiderschap overtuigen. Tijdens een concert navigeert iedereen op de maestro, als een autorace in het donker. Voor het orkest maakt het niets uit of er een man of vrouw staat, zegt ze. 'Als je goed bent, is iedereen na vijf minuten vergeten dat je een vrouw bent.'


Vrouwen gaan vaak anders om met leiderschap. Het machogedrag en de militaire armzwaaiingen van de beroemde maestro's passen niet iedereen. Een bekend argument is ook dat vrouwen niet met hun ambitie pronken zoals mannen. Marin Alsop, die een krachtige, strakke armtechniek heeft, zei in een interview dat je niet zomaar Herbert von Karajan kunt nadoen, omdat je dan als bazig en drammerig wordt beschouwd. Vrouwen moeten op zoek gaan naar hun eigen stijl, zeggen Hannigan en Hernández. Hannigan: 'Ik vind een mannelijke dirigent ook het best als hij vloeibare bewegingen maakt, als hij vrouwelijkheid uitstraalt. We kunnen allemaal bombastisch doen. Dirigeren is nederig zijn, andere mensen dienen.' Hannigan dirigeert zonder stokje.


Als vrouwen eenmaal de stap hebben genomen naar meneer Panula, stuiten ze op de orkestwereld, een bastion van tradities, zeker in Europa. Lang waren de instrumentalisten allemaal mannen, in Wenen zelfs nog tot de jaren negentig. Vrouwen werden niet toegelaten. Inmiddels is de verhouding in het orkest bijna gelijk, deels dankzij de invoering van audities achter een scherm. Maar voor dirigenten kan dat niet.


Dat velen er nog altijd een traditionele mening over het dirigentenvak op na houden, bewezen mediarelletjes eerder dit jaar. De jonge dirigent Vasili Petrenko (37) beweerde dat een mooie vrouw voor het orkest de musici alleen maar afleidt. De directeur van het Parijse conservatorium, ook een dertiger, zei dat dirigeren niet te combineren valt met moederschap.


Maestro's hebben een bijna goddelijke status in dat klassiek bastion. De poule met namen waar orkesten uit selecteren is klein. Weinigen stoten door naar de top, mannen net zo min als vrouwen. De keuze wordt gemaakt door de directie van een orkest, meestal de artistiek directeur - in Nederland zijn dat bijna allemaal mannen. Een belrondje langs drie orkesten leert dat zij geen actief beleid hebben om meer vrouwen een kans te geven. Echt goede maestra's zijn er weinig, zeggen zowel het KCO, het Nederlands Philharmonisch Orkest (waar een vrouw, Irene Witmer, hoofd artistieke zaken is) en het Rotterdams Philharmonisch Orkest. 'Ons gemiddelde van 1,3 vrouwelijke dirigent per seizoen is nog relatief vaak', meent Ewout van Dingstee van het RPhO.


In Nederland rouleren er nu ongeveer tien vrouwelijke namen - uit binnen- en buitenland. Voor de jonge generatie zijn vrouwen aan de top veel gewoner, zegt Annemarie van Iren, als consultant gespecialiseerd in genderdiversiteit. 'Sinds de crisis zijn dominante, masculiene leiders bij de grote bedrijven niet meer gewild. Dat oude leiderschap voldoet niet langer.'


Barbara Hannigan dirigeert de komende jaren steeds vaker, vertelt ze. Uiteindelijk zal haar wereldberoemde stem door de ouderdom worden ingehaald en zal ze alleen nog maar op de bok staan. Want maestro's gaan nooit met pensioen, die gaan tot ver in de tachtig door.


Hannigan verheugt zich er al op: 'Een oude vrouw voor het orkest, dat heeft niemand nog meegemaakt.'


--------


De eerste dirigente

Marin Alsop mocht in 2006 als eerste vrouw een volledig programma dirigeren bij het Koninklijk Concertgebouw Orkest. Er stonden daar eerder vrouwen op de bok. De eerste was de toen 19-jarige Belgische Juliette Folville, die in 1890 haar eigen compositie kwam leiden. Ook componisten Catharina van Rennes (in 1905 en 1915) en Cornélie van Oosterzee (in 1898) dirigeerden eigen werk. De eerste vrouw in de geschiedenis met een eigen orkest was de Nederlandse Frieda Belinfante, die op uitnodiging van het Concertgebouw in 1937 Het Klein Orkest oprichtte, waarvan zij dirigent en artistiek leider was. Met de Tweede Wereldoorlog verdween deze vooruitstrevendheid in Nederland.


Grote dirigentes van dit moment

Marin Alsop

, dé grote wegbereider. Met haar Taki Concordia Fellowship helpt ze ook in financiële zin vrouwen naar de orkesttop.


JoAnn Falletta

, de chef van de Buffalo Symphony Orchestra, die graag de muziek van vrouwelijke componisten promoot.


Susanna Mälkki

, Finse dirigent die een Bruckner-cyclus en Wagners gehele Ring des Nibelungen op cd opnam in Hamburg.


Xian Zhang

, een pittige Chinese, die haar werk combineert met moederschap, is in november weer in Nederland, voor het Rotterdams Philharmonisch.


Simone Young

, een Australische, de eerste vrouw die de Wiener Staatsoper dirigeerde in 1993.


Jane Glover

, Britse dirigent leidde in december Mozarts Zauberflöte in de Metropolitan Opera in New York, als derde vrouw ooit.


Namen om in de gaten te houden

: barokspecialist Emmanuelle Haïm; Shi-Yeon Sung, die in 2012 in Rotterdam dirigeerde; de beroemde celliste die nu ook dirigeert Han-Na Chang; de Mexicaans-Amerikaanse twintiger Alondra de la Parra; Mei-Ann Chen, komend seizoen door het Nederlands Philharmonisch orkest uitgenodigd.


Eén vrouw per seizoen

Het Koninklijk Concertgebouworkest nodigde sinds Marin Alsops primeur in 2006 vijf keer een vrouw uit: twee keer de Chinees-Amerikaanse Xian Zhang, drie keer de Finse Susanna Mälkki. Voor het komende seizoen staat er geen op het program.


Het Rotterdams Philharmonisch Orkest doet het iets beter: daar zijn de afgelopen tien jaar zeven vrouwen uitgenodigd, voor in totaal dertien producties. De andere orkesten hebben een ratio van zo'n één vrouw per seizoen.


Wat dragen dirigentes?

De meeste vrouwelijke dirigenten dragen tijdens een concert een variatie op het mannenpak: met een lintje in plaats van strikje om de nek, of een blouse met ruches. 'Ik wil dat de muziek centraal staat, niet de outfit', verklaart dirigent Libia Hernández. 'Een nieuwslezeres of president kleedt zich ook neutraal.' Consultant Annemarie van Iren zegt dat vrouwelijke topmanagers er vaak last van hebben dat ze als lustobject worden gezien. 'Vrouwen zijn er alert op, weet ik uit mijn leiderschapstrainingen.' Barbara Hannigan is de uitzondering: die draagt een jurk met hakken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden