Met een tweet Israël bestoken

Tegen het apartheidsbewind in Zuid-Afrika bleek een boycot effectief. De lessen van toen worden nu toegepast in een campagne tegen Israël.

Actievoerders uiten begin augustus in Londen hun onvrede over het Israëlische offensief in Gaza. Op de wang van de demonstrant een sticker met de oproep tot een boycot van Israël, met een verwijzing naar de Zuid-Afrikaanse anti-apartheidsboycot van de jaren tachtig en negentig. Beeld Mark Esper / HH

De voorzet komt op 6 december 2013, om 14.04 uur. Op Twitter richt @bds_nederland zich tot drinkwaterbedrijf Vitens: 'Waarom gaan jullie samenwerken met bedrijf #mekorot dat profiteert van bezetting en stelen grondstoffen?' Een link verwijst naar een stuk over de rol van drinkwaterbedrijf Mekorot in de door Israël bezette Palestijnse gebieden.

Om 14.26 uur volgt nog een tweet, dit keer met een link naar het rapport Troubled Waters van Amnesty International, over de kwalijke gevolgen van het Israëlische drinkwaterbeleid en de rol van Mekorot daarin.

Dan, om 16.45 uur, een tweet verwijzend naar de lijst van aandeelhouders van Vitens, waaronder zeven provincies. Die komt Robert Jansen, GroenLinks-gedeputeerde in Overijssel, onder ogen. Hij zoekt via Twitter contact met NRC-correspondente Leonie van Nierop in Israël en laat enkele uren later weten dat hij 'opheldering' zal vragen aan het provinciebestuur. @bds_nederland weet: de bal is aan het rollen.

Vitens is niet het enige bedrijf dat de druk voelt van het zakendoen in Israël. Een half jaar eerder beëindigt ingenieursbureau Royal HaskoningDHV zijn medewerking aan de bouw van een waterzuiveringsinstallatie in Oost-Jeruzalem. Pensioenfonds PGGM besluit begin dit jaar de beleggingen in vijf Israëlische banken van de hand te doen. Rond dezelfde tijd verkoopt het Noorse staatspensioenfonds op 'ethische gronden' zijn belangen in twee Israëlische bedrijven. En de Amerikaanse Presbyteriaanse en Methodistenkerken trokken zich rond de zomer terug uit bedrijven die Israël helpen bij het instandhouden van de bezetting en illegale nederzettingen.

Vijf voorbeelden uit de laatste anderhalf jaar. Wat is er aan de hand? En wie zitten erachter?

Muur

De Westoever, acht jaar eerder. Het geduld van mensenrechtenvoorvechters in de Palestijnse gebieden raakt op. Er is bijna een jaar verstreken sinds het Internationaal Gerechtshof in zijn 'adviserende opinie' heeft geschreven dat de muur die Israël heeft gebouwd op de Westelijke Jordaanoever illegaal is, maar Israël doet nog steeds alsof zijn neus bloedt en de internationale gemeenschap zet het land niet genoeg onder druk.

Wie daarover als eerste zijn irritatie deelt, weet Ingrid Jaradat van de Civil Coa­lition for Palestinian Rights niet meer. Wel dat er een antwoord op de mail komt, en een tweede, een derde, een vierde. Ineens zijn de Palestijnse en tientallen collega's verwikkeld in een discussie over de vraag: wat moeten we doen? Het antwoord: oproepen tot een boycot van Israël, omdat het land het internationale recht overtreedt.

Jaradat woont enkele maanden eerder een workshop van een Palestijnse ngo bij waar de Nederlandse Adri Nieuwhof en de Zuid-Afrikaan Bangani Ngeleza vertellen over de anti-apartheidsboycot in de jaren tachtig en negentig. Nieuwhof was ooit actief voor het Komitee Zuidelijk Afrika. Ngeleza's vader was lid van het ANC en zat tien jaar vast op Robbeneiland. Nieuwhof: 'Ik had mijn Zuid-Afrika-ervaring zelf al weggestopt, totdat de Palestijnen me ernaar vroegen.'

Beeld Mark Espe r/ Hollandse Hoogte

Initiatieven om de bezetter te boycotten waren er al onder het Britse mandaat over het gebied, vertelt Jaradat. Ook beperken boycotacties zich niet tot de Palestijnse gebieden. Wie heeft ze niet zien staan op een drukke zaterdag, de activisten die bij supermarkten protesteerden tegen de verkoop van dadels afkomstig uit illegale nederzettingen?

MENINGSVERSCHIL OVER ISRAËL

Ook al is de BDS-beweging op papier vreedzaam, ze krijgt kritiek wegens veronderstelde bedoelingen die minder vreedzaam zijn. Nergens in de verklaringen van de BDS-beweging erkent ze expliciet het bestaansrecht van de staat Israël. Volgens politicoloog Norman Finkelstein, erkend criticus van Israël, is dat met opzet. ‘Dat zou de beweging splijten’, zei hij in 2012. ‘Een deel van de BDS-aanhangers wil Israël vernietigen.’ De BDS-beweging geeft toe dat er grote politieke meningsverschillen zijn over de toekomst van Israël en Palestina binnen de 170 aangesloten organisaties, en zegt daarom bewust op de oppervlakte te blijven daarover.

Maar al die boycotinitiatieven bleven piepklein. In de zomer van 2005 komt er ineens beweging in. Het vereist koortsachtig e-mailen, bellen en vergaderen, maar niet lang na die workshop van Nieuwhof is er geen Palestijnse vakbond, vluchtelingen-, vrouwen- of jongerenorganisatie, tandartsen- of doktorenclub meer die niet wil tekenen voor de Call for Boycott, ­Divestment and Sanctions (BDS). De campagne moet Israël bewegen tot het respecteren van het internationale recht (en dus het beëindigen van de bezetting en het afbreken van de muur), het verlenen van volledige rechten aan Arabisch-Palestijnse inwoners van Israël en het recht op terugkeer van alle Palestijnse vluchtelingen. 170 Palestijnse organisaties zetten er hun handtekening onder.

De parallel met Zuid-Afrika is frappant, zegt Nieuwhof. 'De oproep om de overheid ter verantwoording te roepen, komt uit het land zelf. Dat geeft solidariteits­bewegingen elders legitimiteit. Niemand kan meer vragen waarmee ze zich bemoeien. De mensen dáár vragen om actie.'
Dus als Vitens eind 2013 aankondigt een samenwerking aan te gaan met Mekorot, hoeven activisten in Nederland niet te aarzelen. 27 tweets later kraait @bds_nederland victorie: 'Goed nieuws, @vitens ­beëindigt samenwerking met #mekorot!'

Dus als Vitens eind 2013 aankondigt een samenwerking aan te gaan met Mekorot, hoeven activisten in Nederland niet te aarzelen. 27 tweets later kraait @bds_nederland victorie: 'Goed nieuws, @vitens ­beëindigt samenwerking met #mekorot!'

Delegitimering

Nederland, Noorwegen, de VS, Groot-Brittannië: sinds 2005 heeft de BDS-beweging overal de kop opgestoken. John Kerry, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, constateert begin dit jaar: 'De delegitimeringscampagne wordt steeds groter. Mensen staan ervoor open.'

Columnist Thomas Friedman schrijft in The New York Times: 'Het is duidelijk dat een derde intifada onderweg is. Het is de intifada die Israël altijd het meest heeft gevreesd - niet eentje met stenen en zelfmoordterroristen, maar eentje gedreven door niet-gewelddadig verzet en een economische boycot.'

Die 'derde intifada' wordt wereldwijd aangestuurd door het BDS National Committee (BNC), dat bestaat uit een secretariaat van zo'n vijftien vrijwilligers in Palestina en een fulltime coördinator die werkt vanuit Londen. Zij ondersteunen BDS-activisten overal ter wereld, maar beslissen niet over hun campagnes. Jaradat: 'Wij kennen de politieke context in andere landen niet goed en weten niet wat goede campagnedoelen zouden zijn.'

Andersom denkt een vaste kern van activisten van over de hele wereld mee met het BNC over nieuwe campagnes. En soms komt vanuit Palestina het advies iets níet te doen. Jaradat: 'We worden vaak benaderd door mensen die McDonald's willen boycotten, maar wij zien daarvoor onvoldoende redenen in Israël of Palestina. De primaire doelen van de BDS-beweging zijn bedrijven die actief in de bezetting investeren.'

De campagne heeft zich de laatste jaren geconcentreerd op enkele grote bedrijven: het Deens-Britse beveiligingsconcern G4S, het Franse nutsbedrijf Veolia en het Israëlische Soda Stream. G4S helpt Israël onder meer met de beveiliging van de muur en gevangenissen. Veolia is betrokken bij de lightrail in Jeruzalem, die enkele illegale nederzettingen verbindt met de stad en gedeeltelijk in bezet gebied is gebouwd. En de fabriek van Soda Stream staat in een illegale nederzetting op de Westoever.

Beveiliging

De bedrijven zijn vrijwel overal ter wereld actief, wat ze tot een aantrekkelijk doelwit maakt: in tientallen landen kunnen actievoerders makkelijk aanhaken bij de campagne. Zo wees de stichting DocP, die de BDS-campagne in Nederland coördineert, de Technische Universiteit Delft op de rol van G4S in Israël. Het bedrijf beveiligt de universiteit. Het leidde tot een gesprek met het college van bestuur, dat besloot in de nieuwe aanbesteding een richtlijn op te nemen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Als de TU Delft volgend jaar de aanbesteding afrondt, zal blijken welke gevolgen dat heeft gehad.

In Londen zag King's College ervan af met G4S te werken. Michael Deas, de fulltime BDS-coördinator werkzaam in Londen: 'Drie maanden voordat het contract van G4S afliep, zijn we begonnen met actievoeren. We vertellen daarbij vooral hoe G4S betrokken is bij de illegale activiteiten van Israël. Dan komen die misstanden ineens dichtbij.'

Veolia wordt op vergelijkbare wijze aangepakt. Toen dochterbedrijf Connexxion in Utrecht meedong naar de aanbesteding van het openbaar vervoer, kwamen activisten van Utrecht 4 Palestina in een vergadering van het zogeheten regionale bestuursorgaan uitleg geven over de rol van Veolia in Israël en de bezette gebieden. Ook in Noord-Brabant en Limburg voerden activisten actie tegen aanbestedingen aan Veolia.

Het BNC kan bij dit soort campagnes als steunpunt fungeren. Jaradat: 'Soms vragen activisten om brieven voor hun gemeenteraadsleden, waarin we uitleggen hoe we in Palestina tegen Veolia aankijken. Of ze vragen op welke informatie over Veolia ze de nadruk kunnen leggen in hun campagne.'

'Onze vrijheid is onvolledig zonder de vrijheid van de Palestijnen', zei Nelson Mandela in 1997. Vergelijkingen met de Zuid-Afrikaanse apartheid werden al langer gemaakt, en hevig betwist door Israël, maar zeker sinds die uitspraak zien veel Palestijnen de strijd van de zwarte Afrikanen voor gelijke rechten als een voorbeeld. De spullen op de foto stonden in een winkel in Gaza-stad, vlak na de dood van Mandela in 2013. Beeld Mohammed Abed / AFP

Rapporten geschreven op basis van jaarverslagen, getuigenverklaringen en uittreksels uit allerlei handelsregisters vormen het fundament van de BDS-campagne. Activisten elders in de wereld koppelen die informatie aan bedrijven in hun eigen land. Welk pensioenfonds heeft aandelen in die foute Israëlische bank? Koopt een bepaalde supermarkt producten van een Israëlisch landbouwbedrijf dat actief is in illegale nederzettingen? En welke organisaties hebben een contract met G4S? Dat worden dan de doelen voor hun campagne, die bestaat uit brieven schrijven, gesprekken voeren met directies en aandacht vragen in de media

In het geval van het Nederlandse Riwal leidde dat zelfs tot een inval van het Openbaar Ministerie. Riwal verhuurde kranen aan het Israëlische ministerie van Defensie, die werden gebruikt bij illegale bouw in bezette gebieden. De Palestijnse mensenrechtenorganisatie Al Haq deed in Nederland aangifte wegens schending van internationale wetten, waarop het OM tot actie overging. Tot vervolging kwam het niet, omdat het OM de zaak 'te complex' vond.

Strafbaar

Nieuwhof: 'Riwal was een uitstekend voorbeeld van de strafbaarheid van het meewerken aan illegale activiteiten. Die inval van het OM was een signaal voor Nederlandse bedrijven. Daaraan refereren wij in onze gesprekken met ze.'

Cruciaal in de BDS-campagne is volgens Nieuwhof wat ze 'handelingsperspectief' noemt. Het publiek informeren is slechts een eerste stap. 'Daarna moeten mensen zich afvragen: 'Oké, en wat kan ík doen?'

De boycot van dadels uit illegale nederzettingen zette in dat opzicht te weinig zoden aan de dijk, vond Mario Franssen van het Belgische Intal. 'Je informeert mensen wel, maar organiseert ze niet. En wij hadden die ambitie wel.'

Dus begon Intal in België met vijftien andere organisaties een campagne tegen de bank Dexia, die in 2001 een Israëlische bank heeft overgenomen die onder meer hypotheken verstrekt aan illegale nederzettingen. De campagne kreeg de naam 'Israël koloniseert - Dexia financiert'. Op de flyer staat wat 'gewone burgers' kunnen doen: het sturen van een protestkaart naar Dexia, rekeninghouders kunnen bellen naar de bank en vragen waarom die de illegale nederzettingen financiert. Activisten kunnen ook hun gemeentebestuur ter verantwoording roepen, aangezien Dexia in handen is van de Belgische gemeenten. Franssen: 'Op een gegeven moment was er een standaardtekst voor een motie. Die is door veertig gemeenten aangenomen.'

Toen Dexia daarna het standpunt innam dat het alleen verantwoording hoefde af te leggen aan zijn aandeelhouders, kochten 45 activisten aandelen. Op de aandeelhoudersvergadering van 2011 slaagden ze erin de belangen van Dexia in Israël op de agenda te zetten.

Protestkaarten en het beïnvloeden van aandeelhoudersvergaderingen: het klinkt of de tijd van de Zuid-Afrikaanse boycotbeweging herleeft en dat is ook zo, zegt Nieuwhof. 'Met één groot verschil: internet. De toegang tot informatie is veel gemakkelijker en die informatie is sneller te verspreiden dan in de jaren tachtig. Destijds voelde je je alleen onderdeel van de campagne tijdens vergaderingen. Nu krijg ik voortdurend vertaalde krantenknipsels uit de hele wereld per mail. Dat geeft mensen een gevoel dat ze bij de beweging horen. En je hebt geen duizend mensen nodig. Als je het goed aanpakt, kun je dingen beïnvloeden.'

Culturele boycot

De BDS-beweging gaat verder dan de ngo's die al decennia bedrijven oproepen geen zaken te doen in de bezette gebieden, of met bedrijven die profiteren van de bezetting.

BDS wil uiteindelijk een algehele boycot van Israël. En niet alleen economisch, maar ook academisch en cultureel.

Jaradat: 'Veel academische en culturele evenementen worden gesponsord door officiële en semi-officiële Israëlische organisaties, met als enige doel uit te dragen dat Israël een normaal en vreedzaam land is.'

Daarom stuurde @BDSAmsterdam op 14 oktober een tweet naar @SandervanDoorn. Dj Van Doorn gaf donderdag een concert in de Israëlische Masada Arena. 'We vragen je met klem de internationale boycot tegen Israël niet te doorbreken', schreven de BDS-activisten hem via Twitter.

Vrijwel alle buitenlandse artiesten die optredens in Israël plannen, kunnen rekenen op dergelijke verzoeken. De meesten van hen negeren ze, maar enkele grote namen, onder wie Roger Waters en Sinéad O'Connor, weigeren nog langer op te treden in Israël. Ze voeren de BDS-campagne aan als reden. En wetenschapper Stephen Hawking heeft laten weten de academische boycot te respecteren.

Zo zijn er sinds 2005 twee stromen ontstaan als het gaat om ongewapende acties tegen Israël: die van 'divestment-only' (uitsluitend gericht op het einde van de bezetting en de misstanden die daaruit voortkomen) en die van de BDS-beweging. Het uiteindelijke doel mag verschillen, er is opvallend veel overlap tussen beide stromingen. Toch willen vertegenwoordigers van de eerste stroming, veelal werkzaam bij de grote hulporganisaties, niet met naam genoemd worden in dit artikel, uit angst voor antisemiet te worden uitgemaakt, met als mogelijk gevolg dat ze hun subsidies kwijtraken.

Jaradat: 'De Oxfams van deze wereld hebben altijd de grootste aandrang om te zeggen dat ze geen BDS zijn. Voor ons is dat prima, maar wij rekenen ze tot ons kamp. Dat stelt ons in staat ook beperkte maatregelen als succes van de BDS-beweging neer te zetten en onze groeiende invloed te laten zien.'

De BDS-beweging claimt dus graag successen, zoals @bds_nederland deed in het geval van Vitens. Meet de beweging zich daardoor niet een te grote broek aan? Het geval-Vitens laat zich namelijk ook op een andere manier uitleggen. NRC Handelsblad publiceerde een kritisch verhaal over de steun voor firma's in Israëlische nederzettingen, en noemde daarin Mekorot. Daarop zegde minister Lilianne Ploumen van Ontwikkelingsamenwerking haar geplande bezoek aan het bedrijf af, en vijf dagen later zegde Vitens de samenwerking met Mekorot op. Aangezien Vitens niet wil reageren op vragen, valt niet te achterhalen wat de doorslag gaf.

Connexxion dat geen contract krijgt in Utrecht, King's College dat niet in zee gaat met G4S: liggen hier zakelijke overwegingen aan ten grondslag, komt het door de boycotcampagne, of misschien een combinatie van beide?

Reprimande

Wie wil weten of de BDS-beweging succes heeft, moet vooral kijken naar de oppositie ertegen, zegt David Wildman per Skype vanuit New York. Hij is secretaris voor mensenrechten van het bestuur van de Amerikaanse methodistenkerk. Die voert vanaf 2001 campagne tegen de bezetting en trok deze zomer zijn investeringen terug uit G4S. Hij herinnert zich hoe twee samenwerkende Joodse belangenorganisaties in de VS in 2010 besloten 6 miljoen dollar (4,7 miljoen euro) te investeren in de strijd tegen BDS.

Ook elders is de oppositie hevig. Na de besluiten van Vitens en PGGM kreeg de Nederlandse regering een reprimande van Tel Aviv. En de Israëlische premier Benjamin Netanyahu noemde de BDS-beweging begin dit jaar uitgebreid in zijn jaarlijkse toespraak bij de Amerikaanse lobby-organisatie Aipac. 'Mensen die het BDS-label dragen, moeten we behandelen zoals we antisemieten behandelen.'

Alhoewel de aanvallen op de BDS-beweging best hun effect zullen hebben, zegt Wildman, bereiken ze paradoxaal genoeg ook het tegenoverstelde: 'Onze tegenstanders staan over het algemeen sneller in The New York Times dan wij, en dat biedt ons de gelegenheid ons verhaal de wereld in te krijgen. Onze critici helpen BDS een bekend begrip te maken, veel meer dan wij zelf zouden kunnen.'

De Volkskrant sprak voor dit verhaal met elf personen die in Nederland, België, Groot-Brittannië, Noorwegen of de Verenigde Staten betrokken zijn bij de BDS-beweging of divestment-initiatieven. Niet iedereen wilde met zijn naam in de krant, uit vrees voor repercussies.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.