Reportage Vrijwilligerswerk in de natuur

Met een defibrillator het bos in: de groenvrijwilligers worden steeds grijzer

Vrijwilligers op de Hoorneboegse Heide bij Hilversum Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Voor de bestrijding van de Amerikaanse vogelkers en andere woekeraars moet Goois Natuur Reservaat beroep doen op een vergrijzend leger vrijwilligers. Daar zijn wel aanvullende maatregelen voor nodig.

‘Wij zijn de schapen van deze tijd.’ Frits de Groot – zaag in de hand, schop aan de voeten – zegt het niet eens met zelfspot. Want hij heeft eerbied voor de grazers die vroeger de heidegebieden rondom Hilversum vrijhielden van struiken en bomen die de gewoonte hebben lagere begroeiing te overwoekeren. ‘Er lopen nog wel vijftien runderen rond, maar die eten niet alle vegetatie. Wat zij laten staan, wordt bijgehouden door ruim 200 vrijwilligers  van Goois Natuurreservaat (GNR), een organisatie die zich ontfermt over het natuurgebied dat zich – globaal – uitstrekt tussen het Gooimeer en Hollandsche Rading, even onder Hilversum.

Die vrijwilligers worden steeds ouder. Voor Jaap Vlaanderen, coördinator vrijwilligerswerk van GNR, is dit geen verrassende, laat staan een verontrustende ontwikkeling. Want ouderen blijven langer vitaal en tot dusverre wordt de uitval aan de top van de leeftijdspiramide zonder noemenswaardige inspanningen van GNR gecompenseerd door de aanwas van jongere ouderen – en dan heb je het tegenwoordig over mensen van om en nabij de 70.

Ongevallenverzekering

Maar voor het vergrijzende leger vrijwilligers moeten wel aanvullende maatregelen worden getroffen. Zo heeft GNR de leeftijdsgrens van de ongevallenverzekering die het voor zijn vrijwilligers moet afsluiten, verhoogd tot 85 jaar. En geen ploeg wordt nog op pad gestuurd zonder een AED, een automatische externe defibrillator. 

Verder zit er in elke ploeg vrijwilligers iemand die een cursus risico-inventarisatie en -evaluatie heeft gevolgd en weet hoe hij of zij moet handelen in geval van nood: waar de dichtstbijzijnde toegang tot het terrein is en hoe een ziekenauto van daaruit naar de plek des onheils moet worden gedirigeerd. Tot nu is het belang van de cursus nog niet in de praktijk beproefd. Althans: niet op de terreinen van GNR. Maar voor de oudsten onder de vrijwilligers, de houders van een ‘reanimeer-mij-nietverklaring’ uitgezonderd, kan er toch iets geruststellends van uitgaan.

Van de groep die op deze waterig-zonnige ochtend een open plek in de bossen bij Hollandsche Rading bewerkt, is de 83-jarige oud-docent Engels Ab Leijnse de oudste – al is hij daar niet fier op. Leijnse, geboren en getogen in Hilversum, voelt zich sterk verbonden met dit natuurgebied. ‘Vroeger zette je hier, voor je met vakantie ging, je tentje op. Om te zien of de uitrusting nog compleet was.’ Maar de voornaamste reden om zich zes jaar geleden bij GNR te melden, was toch vooral dat hij daarmee de stramheid van geest en ledematen hoopte tegen te gaan. ‘Ik heb lang gevoetbald en ik heb tot vorig jaar getennist. Nu is dit de voornaamste bron van lichaamsbeweging.’ 

Zeker: Leijnse voelt aan zijn gewrichten en spieren dat hij niet tot de jongsten van deze groep, de zestigers, behoort. Maar zolang hij het gevoel heeft zich met de handzaag nuttig te kunnen maken voor de gemeenschap, gaat hij eenmaal per week opgewekt de Amerikaanse vogelkers en andere woekeraars te lijf.

Eigenwijs

‘Het is heel dankbaar werk’, zegt Frits de Groot – zelf pas 70. ‘In mijn jeugd was dit nog één groot grasveld met wat hei. Nu is het veel gevarieerder en veel mooier, wat mij betreft. Maar we moeten de open plekken, oases voor de warmteminnende soorten, wel openhouden. Je hebt mensen die zeggen: laat alles toch lekker groeien. Maar dan is in een mum van tijd alle hei verdwenen.’

Jongere vrijwilligers, mensen die tot na hun 50ste in het spitsuur van hun leven gevangen zitten, zijn bijna niet meer te krijgen, zegt Jaap Vlaanderen. Maar de ouderen zijn, na een lang werkzaam leven, in de regel ijverig en stipt. En soms ook een beetje eigenwijs. ‘Onze opvattingen over natuurbehoud botsen weleens met die van ouderen. Er zijn altijd mensen die een dode tak, zoals aan die vliegden daar, er graag even willen afzagen. Maar dan zeggen we: we zijn hier niet aan het tuinieren. Afgezien daarvan ben je met het opkronen van zo’n vliegden al gauw een dag bezig.’

Tussen het prille groen van berken en lariksen verrichten grijze mannen hun ‘kleinschalige werkzaamheden’, zoals Vlaanderen het noemt. Vrijwilliger Jan Willem Terpstra heeft last van zijn schouder - niet het gevolg van de bosarbeid maar van een uit de hand gelopen kanotocht, verzekert hij. Zijn metgezel Frits de Groot kijkt met een frons naar de honden – het zijn er zeker acht – die verderop worden uitgelaten. ‘Dáár mogen we niets aan doen’, zegt hij – niet zozeer doelend op de honden zelf, maar op de hondenuitlaatbedrijven waarvoor het natuurgebied onderdeel is van het verdienmodel. ‘Elders moeten ze betalen of moeten ze een vergunning aanvragen voor hun activiteiten. Maar hier mogen die honden nog vrij rondlopen, met als gevolg dat ze soms met busjes tegelijk worden aangevoerd.’ Hij zal het thema snel weer aan de orde stellen bij GNR.

Land van vrijwilligers

Van de Nederlanders verricht 25 à 30 procent gemiddeld bijna een uur per week vrijwilligerswerk. Dit percentage ligt al decennia op hetzelfde niveau. Wel is de samenstelling van dit grote leger van vrijwilligers veranderd. Ouderen, hogeropgeleiden en vooral mensen met een kerkelijke achtergrond zijn hierin oververtegenwoordigd. Volgens onderzoeker Paul Dekker van het Sociaal en Cultureel Planbureau is de groei van het percentage ouderen onder de vrijwilligers enkele jaren geleden afgevlakt onder invloed van de verhoging van de pensioenleeftijd en de toename van zorgtaken.

Alleen bij GNR werken al 350 ‘vaste vrijwilligers’ – 1,5 op elke duizend mensen die in de omgeving wonen. 203 van hen zijn ‘herstellers’ (mensen die het gebied onderhouden), 168 ‘tellers’ (die flora, fauna en archeologie in kaart brengen) en 52 ‘vertellers’ (voorlichting en educatie). Veel vrijwilligers volgen cursussen Ecologie Heide, Veilig Werken en Natuur-technisch bosbeheer van de Groene Academie (opgezet door natuurorganisaties).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden