Met een daverende klap regelrecht de doofpot in

Vele tientallen doden en een verwoest stuk stad waren de gevolgen in van de buskruitramp in Leiden in 1807. Nu blijkt het ook nog een heuse doofpotaffaire.Door Eric Hendriks..

Cornelis Gruijs uit Oostzaan was slim. Op 16 januari 1807 was hij met enkele andere heren naar Leiden getrokken om de buskruitramp van de maandag ervoor te aanschouwen. Maar het rampterrein was afgezet opdat niemand zich kon vergapen aan de verwoesting en de lijken.

Dus verzon Cornelis Gruijs een list. Hij meldde zich bij het mortuarium en vroeg of daar ook het lijk van een kennis was binnengebracht. Eenmaal binnen schrok hij zich een hoedje. Hij zag een dood kind, maar ook dichte kisten. Daarin, zo zei men, lagen onder anderen twee vrouwen – zonder hoofd.

Cornelis Gruijs uit Oostzaan stond snel weer buiten.

Het verhaal van Gruijs staat in een nieuwe studie over de ramp, die Leiden op 12 januari 1807 trof. Om kwart over vier 's middags ontplofte daar een vrachtschip geladen met kruit, dat was afgemeerd aan het Steenschuur.

De klap was enorm. 218 huizen werden weggevaagd of tot slopens toe beschadigd. De Pieterskerk liep zware averij op en van het stadhuis kwam een stuk gevel naar beneden. Er vielen 154 tot 165 doden en circa tweeduizend gewonden.

Koning Lodewijk Napoleon kwam persoonlijk naar de ravage kijken en het landsbestuur zorgde ervoor dat de gedupeerde Leidenaren financieel werden geholpen. Door het hele land werden inzamelingen gehouden. Tal van boeken, schilderijen en prenten getuigden van de verwoestende gebeurtenis.

Maar wat deed een onbeveiligd schip, volgeladen met kruit, in het centrum van Leiden? Waardoor en door wie ontplofte het kruit? Kortom: wie was de schuldige?

Schipper Adam van Schie natuurlijk. Hij stond op het fatale moment in beschonken toestand vis te bakken naast de kruitvaatjes. Zijn lijk was gevonden, stond in de krant. Nog in 1907, bij de eeuwherdenking, was dit het verhaal.

Honderd jaar later, met de tweede eeuwherdenking in zicht, bundelden Leidse amateur-en professionele historici hun krachten om een nieuw gedenkboek te schrijven. Het leek hun goed daarvoor nieuw onderzoek te doen.

Tot dusver waren voor de Leidse- rampgeschiedschrijving vooral plaatselijke en regionale archieven geraadpleegd. Nu ging het team, met name amateur-historica Arti Ponsen, ook het Nationaal Archief inzien. Uit de stukken daar rees een dijk van een doofpot-affaire op.

‘Ik was bezig de dodenlijsten uit te pluizen’, vertelt Ponsen, ‘want de overgeleverde lijsten klopten niet. In het Nationaal Archief probeerde ik te achterhalen wie de opvarenden van het kruitschip waren. In elk geval niet schipper Adam van Schie, ontdekte ik. Die was ten tijde van de ramp thuis, in Delft.’

Het bleek dat de autoriteiten direct na de ramp al een onderzoek hadden laten instellen; zij wisten al dat Van Schie niet de schuldige was. Maar wie dan wel? Getuigen wezen naar Adam Schouw, commies-stapelier van 's lands kruitmagazijn in Delft. Hij verschool zich achter zijn superieuren, hoge legerofficieren, die alleen voor de militaire rechter konden komen.

Ponsen: ‘De hoge autoriteiten, de commissaris van politie, de advocaat-generaal, de minister en de koning, zij wisten al in 1807 hoe het zat. Maar er was een dwingende reden om de toedracht geheim te houden. We waren in oorlog met Engeland. Er werd bij de ontploffing in Leiden dan ook eerst gedacht aan een aanslag.’

Al in 1807 werd de zaak-Schouw geseponeerd. Omdat er niemand was veroordeeld, werd er geen verwijzing naar een rechtszaak in registers opgenomen en verdween het verslag van het onderzoek in de ‘secrete’ archieven.

Afgelopen vrijdag herdacht de gemeente Leiden de ramp met enkele plechtigheden. Er zijn twee exposities in de stad en de herdenkingsbundel (Het Fataal Evenement, Uitg. Ginkgo; euro 39,-) is gisteren gepresenteerd. Het is niet het laatste woord over de ramp, zeggen de samenstellers. Ponsen: ‘Er is in dat legermagazijn en bij dat transport in elk geval sprake geweest van grof plichtsverzuim.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden