Met dit gevaar kunnen we niet leven

Niemand die goed bij zijn hoofd is, begint graag een oorlog, zegt Paul Wolfowitz, havik onder de haviken in Washington....

Het woord oorlog gonst rond in Washington. In de kranten, op televisie en in de corridors van de macht: het Pentagon, het State Department en het Congres. De troepen zijn er klaar voor, melden de generaals. Klaar voor een aanval op Irak. Het wachten is alleen nog op het besluit van president George Bush. Hij is in onderhandeling met de Verenigde Naties, maar het geduld met Saddam Hussein raakt snel op. Bush' gestaalde adjudanten zijn een frêle, zwarte vrouw en een tengere ex-hoogleraar.

Condoleezza Rice, de nationale veiligheidsadviseur, en Paul Wolfowitz, de onderminister van Defensie, zijn ervan overtuigd dat de Verenigde Staten niet meer kunnen volstaan met het afschrikken en indammen van terroristen en vijandige staten á la Irak. De terroristische dreiging moet worden geïdentificeerd en vernietigd voordat ze 'onze grenzen bereikt', staat in het pas gepubliceerde strategiedocument dat het stempel van Rice en Wolfowitz draagt.

'Het is belangrijk dat we de terroristen opjagen, oppakken en doden', zegt Wolfowitz in een interview op zijn kantoor in het Pentagon met een aantal Europese media, waaronder de Volkskrant.

Het zijn dit soort harde uitspraken die Amerikanen gemakkelijk doen, maar Europeanen moeilijk kunnen begrijpen. Vanwege de plastische directheid van de gebruikte bewoordingen. Die Europese scepsis laat Wolfowitz niet onverschillig. 'Ik hecht aan het standpunt van de Europese bondgenoten. Ik hecht aan het standpunt van de wereld.' Maar: 'Vooral hecht ik aan het standpunt van mijn eigen volk.'

De onderminister zegt het met een fluweelzachte stem. Groter kan de tegenstelling tussen iemands reputatie en verschijning niet zijn. In een regering die toch al rijkelijk bedeeld is met pleitbezorgers van de harde lijn, staat hij bekend als een van de leidende haviken. Bush' boeman. Niet alleen riep hij vorig jaar op 'staten te beëindigen' die het terrorisme steunen, maar tegelijkertijd drong hij er sterk op aan de oorlog tegen het terrorisme uit te breiden tot Irak met het doel Saddams regime ten val te brengen.

Saddam staat al heel lang op zijn lijstje. In 1979, twaalf jaar voor de Golfoorlog, merkte hij Saddam Hussein reeds als dreiging aan. The New York Times portretteerde hem vorige week als 'Saddams stalker'. Vrijwel in zijn eentje heeft hij gedaan gekregen dat Irak nu bovenaan de internationale agenda staat en er in Washington over niets anders lijkt te worden gesproken dan over de showdown met Saddam Hussein, de definitieve afrekening.

Maar ondanks zijn verbale krachtpatserij en politieke gedrevenheid is in de voormalig wiskundige nog veel herkenbaar van de hoogleraar politicologie die hij was aan de Yale Universiteit en de Johns Hopkins Universeit en die graag in kleine kring het intellectuele debat mocht aangaan met studenten. Hij gelooft in de kracht van ideeën, in de democratische waarden. Die waarden zijn niet alleen de waarden van Amerika of het Westen, maar ze zijn universeel. Hij denkt dan ook niet dat het zal komen tot de 'botsing der beschavingen' die Samuel Huntington heeft voorspeld.

'Huntington is een fantastische, fatsoenlijke man, maar op dit punt heeft hij het mis en is hij het helaas eens met Al Qa'ida en andere lieden die reppen van een onvermijdelijk conflict. Ik was op de top in Malta met de oude president Bush en Gorbatsjov, toen de Sovjet-leider tegen ons zei: hou alsjeblieft eens op met spreken van westerse waarden. Het zijn democratische waarden, ook onze waarden.'

Wolfowitz vervulde regeringsfuncties in verscheidene moslimlanden, waaronder Indonesië, en volgens hem bestaat er 'geen antithese tussen de moslimwereld en de democratische landen'. Hij weet zeker dat als volkeren de kans krijgen hun land te besturen zoals ze zelf willen, zij kiezen voor democratie en niet voor dictators. 'Er is geen enkele reden te bedenken waarom de Irakezen, die tot de talentvolste volkeren in de Arabische wereld behoren, niet tot hetzelfde in staat zijn als Polen, Hongaren of Roemenen. Er zijn veel Iraakse grappen over de gelijkenis tussen Saddam Hussein en Ceaucescu. Ik hoop dat de overeenkomst zich ook zal uitstrekken tot wat het Iraakse volk uiteindelijk weet te bereiken.'

Wijdverbreid is de vrees dat de Amerikanen met een invasie om Saddam af te zetten, de lont zullen steken in het kruitvat van het Midden-Oosten. Wolfowitz gelooft echter liever in het omgekeerde scenario: dat de omverwerping van Saddam overal in de Arabische wereld juist de weg zal vrijmaken voor democratie. Het is vanuit datzelfde idealisme dat Wolfowitz indertijd wapenleveranties propageerde aan de Bosnische Moslims als onderliggende partij in hun oorlog tegen de Serviërs en de regering-Clinton kapittelde omdat zij zo lang talmde met een militaire interventie ten behoeve van de door Milosevic onderdrukte Albanezen in Kosovo.

Maar het is een geharnast, activistisch, interventionistisch en conservatief idealisme, zoals dat in Europa, en zeker in Nederland, niet voorkomt en amper begrepen wordt. In de VS staat Wolfowitz (samen met Rice) model voor de conservatief-moralistische inslag van de regering-Bush.

Het is in zekere zin een terugkeer naar de jaren van Reagan, met wie Wolfowitz de missionaire instelling deelt dat het democratische Amerika de wereld niet alleen veiliger, maar ook beter kan maken. Een optimistische visie die hij heeft weten over te dragen op Bush jr. Het resultaat is een sterk ideologisch gedreven regering zoals de VS in jaren niet meer hebben gehad, ook niet onder vader Bush. Dat was ook een rechtse regering, maar een bestaande uit realisten die zich reactief opstelden, de wereld namen zoals zij was, problemen ad hoc oplosten en niet de neiging hadden haar stevig te kneden naar een aantal vooropgezette idealen.

Onder zoon Bush is dat reactieve ingeruild voor de mogelijkheid van preventieve aanvallen desnoods door Amerika eenzijdig uit te voeren op vijanden die zijn veiligheid en vrienden bedreigen. Het is een wereldbeeld dat Wolfowitz begin jaren negentig ontwikkelde, maar dat hij nu onder Bush jr tot doctrine heeft weten te verheffen. Geholpen door de schok van 11 september.

En Europa mort. Over wat gezien wordt als oorlogszuchtig unilateralisme. De zendingsijver en dadendrang van conservatief-ideologische idealisten als Wolfowitz botst met het Europese flegma en de door geschiedenis en geografie ingegeven huiver van de oude wereld voor militaire avonturen. Maar er is nog een andere, recentere bron van onbegrip: volgens de Amerikanen beseffen de Europanen ondanks alle blijken van medeleven niet goed welke diepe sporen de terreuraanvallen van 11 september hebben getrokken in de Amerikaanse psyche. De oorlog tegen het terrorisme wordt beschouwd als de eerste echte Amerikaanse oorlog. Het gaat dit keer om Amerika zelf.

Wolfowitz is niet bereid het terroristisch gevaar te accepteren als een soort natuurramp, die men gelaten want onmachtig ondergaat. 'Veel Europese bondgenoten zegggen: eindelijk weten nu ook de Amerikanen wat het is om doelwit van terrorisme te zijn. Wij leefden daar al tientallen jaren mee. Juist, dat is precies het probleem. De hele wereld leefde er al tientallen jaren mee. De les van 11/9 is echter dat we er niet meer mee kunnen leven als op een dag drieduizend doden vallen. De volgende keer vallen er als gevolg van een massale aanval tienduizend, honderdduizend of een miljoen doden. Daarom moeten de dingen waarmee we tientallen jaren lang leefden, worden gezien in een ander licht.'

Bij het aanleggen van dat andere perspectief wil de onderminister niet al te veel beperkingen opleggen aan zijn fantasie. De manier waarop de dreun van 11/9 werd uitgedeeld, had ook niemand zich van tevoren kunnen voorstellen. Het gaat volgens hem niet alleen om terrorisme of alleen om Irak. 'Ik snap niet dat de dingen niet meer met elkaar in verband worden gebracht. Het is de combinatie van dodelijke wapens, activiteiten van terroristen, uitgesproken vijandigheid en dreigementen die het zo gevaarlijk maakt. Wanneer massavernietigingswapens anoniem worden doorgesluisd naar terroristische netwerken, werkt het traditionele concept van afschrikking niet meer. Afschrikking veronderstelt dat het regime dat wordt afgeschrikt, rationeel is. Nu hebben we echter geleerd dat hoogopgeleide lieden denken dat het rationeel is zich met passagiersvliegtuigen in het WTC te boren. Het idee dat rationaliteit zelfmoord uitsluit, is duidelijk niet van toepassing op mensen die vijandig staan tegenover de VS. Vroeg of laat wordt één van ons zeer, zeer hard getroffen. Dat hoeven niet eens de VS te zijn.'

Maar is oorlog een oplossing? Is het middel niet minstens zo erg als de kwaal?

Een aantal gepensioneerde generaals, zoals Golfoorlog-veteraan Norman Schwarzkopf en Anthony Zinni, heeft kritiek op de regeringsplannen voor Irak. Zinni sneerde dat generaals die weten wat het slagveld is (zoals minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell) hun aarzelingen hebben, terwijl burgers als Wolfowitz, die nooit een schot hebben gelost, staan te trappelen om een oorlog te beginnen.

Wolfowitz werpt tegen dat niemand hem hoeft te vertellen dat er veel kan misgaan in een oorlog. Hij reisde in 1991 als staatssecretaris van Defensie naar Israël toen het door Saddam werd bestookt met Scud-raketten. Het was het spannendste moment in de eerste Golfoorlog. Als Israël zou hebben teruggeslagen, zouden de Arabische landen zich onder druk van straatprotesten gedwongen hebben kunnen voelen zich tegen de Israëli's te keren en zou de regio mogelijk zijn geëxplodeerd en de Golfoorlog zijn uitgeslopen op chaos. Dat is Wolfowitz niet vergeten. Israël luisterde naar de Amerikaanse delegatie en hield zich in.

'Ik weet nog dat het kantje boord was. Wel degelijk besef ik hoe gevaarlijk de gevolgen van oorlog kunnen zijn. Bij elk besluit of je al of niet tot actie zal overgaan, moet je je afvragen: wat zijn de kosten? Die kunnen aanzienlijk zijn.' Maar volgens de intellectueel Wolfowitz moet ook hier het perspectief gekanteld worden. Het gaat niet alleen om de kosten van actie, maar ook van niet-actie. 'Tegelijkertijd moet je je afvragen wat de kosten zullen zijn van niets doen. Dat zich opnieuw een 11/9 voordoet, maar dan op veel grotere schaal, zeker als daarbij massavernietigingswapens worden gebruikt.'

Betekent dit alles dat het Amerika van Wolfowitz, Bush en Rice definitief het Vietnam-syndroom van zich afwerpt, en daarmee zijn angst zich vast te lopen in militaire moerassen?

Het is de laatste vraag. Wolfowitz denkt na en vertelt dan hoe hij bij het inrichten van zijn kantoor in het Pentagon stuitte op een schilderij van de slag bij Antietam uit de Amerikaanse Burgeroorlog. Op een dag sneuvelden daar vijfduizend mensen. 'Het hangt nu aan de muur. Het herinnert aan wat de bloedigste dag was uit de Amerikaanse geschiedenis. Het is zo'n krachtig schilderij, omdat je van ver af dat vredige landschap van Maryland ziet, maar als je dan van dichtbij kijkt, zie je een rivier van lijken. Niemand die goed bij zijn hoofd is, begint graag een oorlog. Oorlog is verschrikkelijk. Iedereen in de Amerikaanse leiding, zowel burgers als militairen, erkent dat. Het is het laatste dat we willen.'

Maar volgens Wolfowitz moeten mensen die in vrijheid en vrede leven ook bereid zijn voor deze idealen te vechten. 'Soms is het een noodzakelijk kwaad. Er staat enorm veel op het spel. De risico's zijn niet onaanzienlijk. Op 11 september zagen we wat terroristen kunnen aanrichten. We zien de knopen. We kunnen ze met elkaar verbinden. We willen niet dat we na een afgrijselijke gebeurtenis moeten zeggen, waarom hebben we het verband niet gelegd. Het probleem is daar, de dreiging is daar, we geven er de voorkeur aan het vreedzaam op te lossen, maar we kunnen er niet meer mee leven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden