Met deze coups heeft Turkije eerder te maken gehad

De couppoging van vrijdag in Turkije is niet de eerst militaire machtsgreep. Sinds de Tweede Wereldoorlog wierpen militairen al vier keer eerder het bestaande bewind in het land omver. Een overzicht.

Een Turkse soldaat kust de hand van Inonu, de 75-jarige voormalige Turkse president en leider van de Republikeinse Volkspartij. Beeld ap

1960

Een groep officieren onder leiding van kolonel Alparslan Türkes pleegt eind maart een coup. De militairen vonden dat premier Adnan Menderes en zijn Democratische Partij teveel afweek van de seculiere traditie die Kemal Atatürk, de grondlegger het moderne Turkije, had ingezet. Daarbij kwam dat de regering het leger probeerde te gebruiken om rivaliserende partijen aan banden te leggen. Menderes werd geëxecuteerd en de Democratische Partij werd ontbonden. Na nieuwe verkiezingen in oktober trekt het leger zich terug, maar de militairen blijven veel invloed houden via generaal Cemal Gürsel, die als president wordt gekozen. Ook krijgen enkele coupleiders een permanente zetel in de Senaat.

Turken lezen in 1960 in de krant over de coup tegen premier Menderes. Beeld ap

1971

Het Turkse leger grijpt opnieuw in om een einde te maken aan de politieke chaos in het land. Ultralinkse groeperingen zijn in een machtsstrijd verwikkeld met ultrarechtse paramilitaire groeperingen, zoals de Grijze Wolven. Over en weer plegen ze aanslagen. Ook Amerikaanse diplomaten zijn het doelwit. Tegelijkertijd laait het geweld op in de Koerdische gebieden in het oosten van Turkije. De militairen sturen ditmaal geen tanks de straat op, maar dwingen de regering van premier Suleyman Demirel via een ultimatum tot aftreden. In grote delen van het land wordt de noodtoestand afgekondigd, terwijl de islamistische Partij van Nationale Orde wordt verboden. Pas in 1973 trekt het leger zich weer helemaal terug in de kazernes.

Suleyman Demirel (links) in 2006. Hij is inmiddels overleden. Beeld ap

1980

Uit onvrede over het toenemende politieke geweld, aangewakkerd door de economische malaise in het land, grijpt het leger onder leiding van generaal Kenan Evren weer de macht. De staatsgreep verloopt zonder bloedvergieten. Veel Turken steunen de militairen in de hoop dat zij wel een einde kunnen maken aan de politieke onrust. Premier Demirel wordt voor de tweede keer aan de kant geschoven, een groot aantal politici wordt gearresteerd en de militairen kondigen opnieuw de noodtoestand af, ditmaal in heel Turkije. Er volgt een hardhandige schoonmaak, waarbij duizenden activisten worden opgepakt en gemarteld. Ook worden tegenstanders van het militaire bewind geëxecuteerd. In 1983 vinden uiteindelijk nieuwe verkiezingen plaats, die voor de militairen teleurstellend aflopen. Grote winnaar wordt de Moederlandpartij, een coalitie van gematigde en islamistische groeperingen, die niets van de recepten van de militairen moet hebben.

De leiders van de coup in 1980. Generaal Evren staat in het midden. Beeld ap

1997

Het leger mengt zich weer in de politiek, zij het niet direct. Voornaamste doel van de 'post-moderne coup' is de seculiere traditie overeind te houden. Premier Necmettin Erbakan van de islamistische Welzijnspartij krijgt de opdracht af te treden, omdat hij zich volgens de militairen niet heeft gehouden aan de strikte scheiding tussen staat en religie. Het leger is ook verontrust over de oproep van Erbakan het lidmaatschap van de NAVO op te zeggen en de banden met Syrië en Iran aan te halen.

De Welzijnspartij wordt verboden en Erbakan krijgt een verbod zich met de politiek te bemoeien.

Premier Necmettin Erbakan van de islamistische Welzijnspartij krijgt de opdracht af te treden. Beeld reuters

2016

Mislukte staatsgreep tegen president Recep Tayyip Erdogan. Onduidelijk is nog wat de motieven van de coupplegers waren en hoe groot hun aanhang onder de strijdkrachten was. In ieder geval hebben ze de populariteit van president Erdogan danig onderschat, evenals de bereidheid van diens aanhangers om de straat op te gaan en verzet te bieden tegen de militaire coup. Met de knullig georganiseerde coup hebben de betrokken militairen Erdogan een perfecte gelegenheid gegeven af te rekenen met zijn tegenstanders binnen de strijdkrachten.

Turkije heeft voorgoed het hoofdstuk militaire coups afgesloten, zei de waarnemend stafchef van de Turkse strijdkrachten Ümit Dündar. Volgens generaal Dündar zal dat 'nooit meer worden geopend'.

Aanhangers van Erdogan gaan de straat op Ankara. Beeld afp
Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden