Met de zon erop schijnt-ie als een lampionnetje

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Sint Maarten.

De windvaan. Foto Het Utrechts Archief

Onlangs vroeg mijn zoon waarom er op kerktorens altijd een kip staat. Dat jarenlang voorlezen uit Dick Bruna - het haantje dat van de kerk vliegt en een appel de wereld laat zien - weinig genderbewustzijn had opgeleverd, negeerde ik maar even, lastiger was dat ik geen antwoord kon geven. Waarom eigenlijk? Samen wiki-en leverde op: omdat de haan symbool staat voor waakzaamheid. Hij wordt ook in verband gebracht met biechten, en dat heeft weer te maken met die ene haan die kraaide toen Petrus Jezus drie keer verraden had. De haan brengt tot inkeer.

Tot zover de haan. In Utrecht waakt sinds 1382 Sint Maarten vanaf de Domtoren. Als je goed kijkt (oké daar is vanaf de grond een verrekijker voor nodig) zie je het kleed wapperen dat hij aan de bedelaar geeft. Martinus van Tours is de beschermheilige van de stad. Het rood van zijn mantel en wit van zijn onderkleed zijn te vinden in de vlag van de stad. Museum Catharijneconvent organiseert elk jaar kinderlampiontochten en Maartenpresentaties - afgelopen zaterdag weer.

Het is een magisch feest, al die lichtjes op straat. Mijn mooiste herinnering is dat mijn vriendinnetje en ik aan een deur stonden waar een echtpaar opendeed. 'Weten jullie wie Maarten eigenlijk was', vroeg de man toen ons liedje uit was. Hij vertelde over de Romeinse soldaat, de bedelaar die door iedereen genegeerd werd, de mantel die Maarten in tweeën scheurde en weggaf en hoe hij 's nachts in een droom Jezus zag, met diezelfde halve mantel. Ik wou dat we Sinterklaas net zo vierden: een feest ter ere van iemand die mensen hielp, niet een sprookje met een nepbaard.

Maartens naam betekent 'van Mars', naar de oorlogsgod, wat hem nog heldhaftiger maakt. In Utrecht maken jaarlijks zo'n 750 tot 800 thuislozen gebruik van nachtopvang, en dan zijn er nog ongeregistreerden. De toename van daklozen was afgelopen jaren groot; het Leger des Heils sprak vorig jaar van een landelijke toename van 13.000 daklozen tussen 2009 en 2015. Anders dan de vroegere daklozen - vaak verslaafden - gaat het nu vaak om mensen die de gevolgen van economische crisis of psychisch leed niet kunnen dragen. Dat er een man waakt over de stad die zijn mantel in tweeën scheurde voor een bedelaar is een mooi symbool, ook in tijden van verdwenen geloof. We vieren het feest immers nog steeds. De gedachte van delen houdt waarde. De lampionnen gaven licht en warmte. Arme mensen gingen oorspronkelijk langs de deuren om een bemoedigend extraatje te krijgen voor de net begonnen winterkou. Een symboolfeest van betrokkenheid.

Pierre Cuypers: windvaan van Martinus van Tours op de Domtoren. 1910 (huidige vaan); 1382 (oorspronkelijke vaan); koper en goud; Utrecht; meer lezen: René de Kam, De Utrechtse Domtoren. Foto ANP

Sint Maarten staat trouwens wel hoger dan vroeger. Toen het vaantje in 1382 werd geplaatst stond hij 106,75 meter boven de grond - in die tijd een godswonder. Sommigen vonden de Dom een nieuwe toren van Babel. Pas 528 jaar later werd het vaantje vervangen: in 1910 zetten hoogwerkers deze heilige, ontworpen door architect Pierre Cuypers, op een nieuwe spitstoren, op 112,32 meter hoogte. Ik sprak met Axel van der Horst, kunstsmid in de stad, die nog altijd borden, vaantjes en hekwerken maakt. Zelf maakte hij in 1984 een schaalmodel, 1 op 6, van de spits van Cuypers die in de Egmondkapel van de kerk te zien is, naast de oorspronkelijke Maartensvaan. Zijn grootvader maakte het huidige vaantje, van koper en bladgoud. Dat blijft eeuwen goed, zegt hij. En met de zon erop schijnt-ie als een lampionnetje.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel stond dat een haan op kerktorens verwijst naar 'die ene haan die drie keer kraaide toen Petrus Jezus verraden had'. Dat klopt niet; in Lucas 22 en Mattheüs 26 staat dat nadat apostel Petrus Jezus drie keer verloochende, een haan kraaide.

Meer over