Met de zeespiegel is eigenlijk niets aan de hand

Salomon Kroonenberg: 'Er zijn veel ergere problemen dan het klimaat'

Nog niets aan de hand, schrijft geoloog Salomon Kroonenberg in een prachtig boek over de zeespiegel, het klimaat en de kleinheid van de mens. 'Die alarmverhalen, daar moet je áchter kijken.'

'Die alarmverhalen, daar moet je áchter kijken', zegt Kroonenberg. 'Met een bredere blik.' Beeld Ivo van der Bent

Het is een rare plek waarheen Salomon Kroonenberg ons heeft meegenomen. Een strand aan een wijde, ronde baai, met daarachter de zee. Merkwaardig vertrouwd. En toch ook weer niet: strandtenten of andere sporen van menselijke beschaving zie je hier niet, en aan de vloedlijn liggen ongewone schelpen. Ergens achter ons in de bosjes ritselt een aapje.

Toch is dit Amersfoort, verzekert Kroonenberg. 'De ijskappen van de voorlaatste ijstijd zijn net gesmolten, en in die mooie hoefijzervormige dalen die ze hebben achtergelaten is de zee binnengestroomd', wijst hij naar de omtrek van de baai. 'Het is hier nog net geen mediterraan klimaat, maar wel lekkerder dan in de 21ste eeuw. En ja, de zeespiegel staat zo'n zes meter hoger.'

Hij beschrijft het Eemien (spreek uit op zijn Frans: Eem-jèn), een lauwe periode van 120 duizend jaar geleden, tussen de ijstijden in, en de laatste echt warme periode die de mens meemaakte. Of nou ja, 'mens'; verwacht hier geen blozende dagjesmensen met koelboxen, hooguit soms wat neanderthalers.

'Die wisten natuurlijk niet beter', zegt Kroonenberg, terug in het heden en in zijn werkkamer thuis in Haarlem. Een forse man in slobbertrui, druk gebarend en pratend op hoge snelheid, de volgende gedachte alweer buitelend over de vorige zin, een stortvloed van weetjes en herinneringen. 'Ik heb weleens gedacht om een tv-programma te maken waarin ik naar Torremolinos zou gaan, met al die krokettenbars, en dan het strand op, en laten zien: kijk, waar jullie nu liggen, daarboven! Daar zit ook een strandlaag. Van toen de zee 6 meter hoger stond. Om mensen een beetje bewust te maken van waar ze zijn.'

Beeld Ivo van der Bent

Waarvan worden ze zich dan bewust?

'Van de kleinheid van de mens. En het feit dat alles altijd verandert. De natuur verandert altijd, de zeespiegel verandert altijd. Het is net of het altijd blijft zoals het is. Maar onze eigen voorvaderen hebben geweten dat dat niet zo was. Klimaatverandering is niet alleen maar een schrikbeeld, het is een feit uit het verleden. Dat vind ik zo mooi, hè? Als je de geologische tijd erbij neemt, kijk je helemaal anders naar de wereld. Dát is de bedoeling ervan.'

Hij is al jaren een van 's lands best schrijvende bètawetenschappers: niet in bonkig schoolboekenstaccato, zoals veel populair-wetenschappelijke auteurs, maar met een zwierige pen en een warm oog voor detail. Moet-ie in Zuid-Afrika over een golfbaan om bij een archeologische vindplaats van zwarte en witte schelpdieren te komen: 'Witte mannen slaan hun balletjes, terwijl de zwarte de diepe zandkuilen aanharken. Ik kan me niet losrukken van de gedachte dat bij zeespiegelrijzing de witte mossels zullen verdrinken, maar de zwarte zich aan de rots kunnen blijven vastklampen.'

Het is die zee die in zijn vierde boek Spiegelzee centraal staat, precies tien jaar na zijn grote doorbraak De menselijke maat. De zee, die door de geologische tijdvakken heen zwelt en daalt en weer stijgt, op het ritme van de ijstijden en de veranderende klimaten. De zee, die ook vandaag volop in de belangstelling staat: symptoom en symbool van het veranderende klimaat tegelijk.

Dat is geen toeval. Want ook dat is de oud-hoogleraar geologie van de TU Delft: luis in de pels van alles en iedereen die klimaatbezorgd is, luidruchtig kritisch of het wel zo hard gaat met die opwarming van de aarde. Hij is geïnteresseerd in de andere kant van het verhaal, het counter-narrative, zoals dat in de sociale wetenschappen heet. 'Die alarmverhalen, daar moet je áchter kijken', zegt hij. 'Met een bredere blik.'

Hoe denkt u dat ze uw boek gaan ontvangen?

'Nou, ik ben bang dat de nadruk gaat liggen op de twee laatste hoofdstukken, waarin ik het heb over de huidige situatie. Ze zullen roepen: daar heb je de klimaatscepticus weer. Ik denk dat veel mensen over me heen zullen vallen. Maar goed, laat ze maar komen.'

'Nog niets aan de hand', heet het voorlaatste hoofdstuk. Dan vraagt u er ook wel een beetje om.

'Als je kijkt naar de zeespiegel - en daarin word ik gesteund door kennisinstituut Deltares - ís er in feite ook nog niks aan de hand. De zeespiegel stijgt wel, omdat we aan het einde van een ijstijd zitten. Maar van een versnelling is nog geen sprake.'

Net bekend geworden: 2016 was het warmste jaar ooit gemeten.

'Ja, de temperatuur is aan het stijgen, van 1900 tot nu zie je een heel duidelijke opwarming. We zijn nog uit het dal aan het klimmen van de Kleine IJstijd, de koele periode tussen ongeveer 1300 en 1850. En nu zitten we in de nadagen van een El Niño, dat is bepalend voor de warmte van vorig jaar. El Niño's zijn de opvliegers van het klimaat, hè? Die mag je niet als maatgevend beschouwen. Je zult zien dat 2017 niet meer in die recordreeks zit.'

De zeespiegel steeg de afgelopen duizend jaar met ongeveer een millimeter per jaar. Momenteel is dat, afhankelijk van hoe je meet, anderhalf of drie millimeter per jaar. Dat is toch een versnelling?

'Het punt is dat het vaker nu weer wat harder en dan weer wat zachter gaat. Het is gewoon heel moeilijk om die natuurlijke versnellingen en vertragingen te scheiden van de invloed van de mens. De redenering is: het komt allemaal door CO2. Het pre-industriële niveau, tot het jaar 1780 was 280 delen per miljoen luchtmoleculen. Toen de metingen begonnen, in 1958, was het 310. En nu zitten we op 400. Er is dus wel degelijk een versnelling opgetreden in de uitstoot van CO2. Dan zou de zeespiegel daar toch op gereageerd moeten hebben? Maar in plaats daarvan zien we dat de zeespiegel nog steeds in hetzelfde ritme stijgt als eind negentiende eeuw.'

Het duurt nu eenmaal een tijdje voordat de grote ijsmassa's reageren, zeggen de glaciologen.

'Maar die glaciologen kijken op korte tijdschalen. De satellietmetingen lopen nog te kort om te kunnen zeggen: we hebben de trend te pakken. Bedenk dat we tussen 1940 en 1970 een periode van temperatuurdaling hadden, en van 1920 tot 1940 een van stijging, net zo snel als in de jaren negentig. Dus we meten alleen nog maar in een periode waarin de gletsjers zich terugtrekken.

'En weet je wat er in de Alpen en Alaska onder die gletsjers vandaan komt? Bossen die daar in de Romeinse tijd stonden! Dat is een aanwijzing dat we nog binnen de bandbreedte zitten van de natuurlijke fluctuaties. Wat mij betreft kun je niet op basis van waarnemingen vanaf 1979 de toekomst voorspellen. Daarvoor zijn de fluctuaties en de onzekerheden van het systeem gewoon te groot.'

Laten we het eens omdraaien. Meer CO2 betekent meer energie in het systeem. Meer energie betekent ijssmelt en meer warmte in zee. En dat betekent: meer zeespiegelstijging. Welke schakel in die keten van oorzaken en gevolgen klopt volgens u niet?

'De gevoeligheid van het klimaat voor CO2. Kijk, niemand ontkent dat we extra CO2 in de atmosfeer hebben gebracht, en niemand ontkent dat CO2 een broeikasgas is. De vraag is alleen hoe sterk het effect is. Het IPCC hanteert op dat punt een brede marge: 1,5 tot 4,5 graad temperatuurstijging als je de hoeveelheid CO2 zou verdubbelen. Maar als je puur naar CO2 kijkt, is het niet meer dan 1 of 1,5 graad. Je komt op 4 graden doordat men ervan uitgaat dat meer CO2 zorgt voor meer waterdamp, waardoor je meer opwarming krijgt. Een versterking, dus. Maar er zijn ook negatieve terugkoppelingen, zoals lage wolken die het zonlicht tegenhouden.

'Daar zit een belangrijk deel van de discussie. Veel mensen zeggen: die klimaatgevoeligheid zal wel heel hoog zijn. Maar op basis van de zeespiegel en wat ik in het verleden zie, denk ik: het zit aan de lage kant. Misschien is het anderhalve graad, maar het zal zeker niet meer zijn.'

Toch zijn er uit de prehistorie ook aanwijzingen dat het klimaat juist wél gevoelig is voor CO2. Neem het midden-Plioceen, zo'n 3,2 miljoen jaar geleden. Door natuurlijke oorzaken zat er toen net zoveel CO2 in de dampkring als vandaag. Maar de temperatuur lag een goede 5 graden hoger, de ijskappen waren nagenoeg weg en de zeespiegel was 6 tot 20 meter hoger.

'Ja, maar in die tijd hadden we een totaal andere situatie. De Milankovic-situatie, de stand van de aarde ten opzichte van de zon, was anders, Noord- en Zuid-Amerika lagen los van elkaar, de zeestromingen liepen compleet anders. Ik vind dat geen goede vergelijking met de huidige situatie.'

In het Krijttijdperk zag je het weer: de dampkring liep vol met natuurlijk CO2, de temperatuur steeg, en de zeespiegel stond zelfs 100 meter hoger.

'Allemaal waar. Je hoeft niet lang te zoeken naar periodes waarin de zeespiegel hoger was. Maar de vraag is: hoeveel ervan komt door CO2? Ik ontken niets, ik zeg niet: it won't happen. Het kan allemaal best. Maar ik zeg: tot dusver lijkt het mee te vallen met de invloed van CO2. Heel zorgvuldig, in die woorden.'

Intussen lijken we af te stevenen op een wereld die net zo warm is als het Eemien. De vorige keer ging de zeespiegel 6 meter omhoog, door smelt van de ijsmassa's...

'O, maar we hebben de temperatuur van het Eemien nog lang niet bereikt! Aan de polen was het destijds 5 graden warmer dan nu. Dat het zo hoog wordt als het Eemien lijkt mij heel onwaarschijnlijk. Omdat de Milankovic-cycli het niet aangeven, en CO2 het in mijn optiek niet voor elkaar kan krijgen.'

'De geschiedenis zal bewijzen dat ik gelijk heb', zo schijnt de ontdekker van het ritme in de ijstijden Milutin Milankovic (1879-1958) gezegd te hebben. Dat diepe, instinctieve gevoel gelijk te hebben; maar ook het besef dat het nog eeuwen duurt voor je het zeker weet. Geen wonder dat Kroonenberg de Servische wiskundige ziet als een van zijn helden. 'Ik noem mijzelf klimaatrelativist', zegt hij even later. 'Géén scepticus, zo'n denier die ontkent dat het klimaat verandert. Er zijn een heleboel dingen waarin ik meega. En ik ben voor onderzoek, alsjeblieft méér onderzoek!'

Intussen staat uw naam soms op lijsten van klimaatsceptici, tussen de fossiele lobbyisten en de complotdenkers.

'Ja, het zij zo. So be it. Daar lig ik niet wakker van.'

Vindt u dat niet ongemakkelijk?

'Ach, ik wil graag het debat zuiver houden, en erkennen dat er een hoop onzekerheid is. Maar zeg in Nederland dat er onzekerheid is, en je hoort al bij de sceptici.'

Want u bent niet van de industrie?

'Ik word als Delftenaar vaak in de rechtse hoek geplaatst, omdat ik van de olie- en gaslobby zou zijn. Maar mijn hart zit links. Ik ben meer De Groene dan Elsevier, altijd al geweest. Mijn wereldbeeld is dat er veel ergere problemen zijn dan het klimaat. Als ik zie hoe in Suriname het tropisch regenwoud wordt vernietigd voor de goudwinning, hoe in Borneo de laatste bossen verdwijnen zodat die orang-oetans alleen nog maar in gevangenschap kunnen leven... Dát zou ons moeten bezighouden.'

Hij aait zijn kat, peinst even. 'Ik zie armoede, oorlog, honger. De verrechtsing van de maatschappij. Ik ben van de jaren zeventig, progressie, peace, van nu af aan wordt het vrede. En wat je nu ziet... Wilders, Le Pen, Trump, heel Oost-Europa dat rechts-nationalistisch wordt. Dat zijn de dingen die mij veel meer aan het hart gaan dan het klimaat.'

Hoogleraar wetenschapscommunicatie Hedwig te Molder vindt dat je de achterliggende wereldbeelden moet bezien. Sceptici weigeren in klimaatverandering te geloven omdat dat hun liberale wereld van weinig overheidsbemoeienis en goedkope energie ter discussie zou stellen. Bij klimaatactivisten speelt mee dat ze een meer natuurlijke wereld willen. Bij u zou mijn gok zijn: u kunt het niet hebben dat die nietige mens tóch iets zou voorstellen in de machtige geologische geschiedenis.

'Mijn wereldbeeld wordt bepaald door die lange geologische geschiedenis, en de wetenschap dat de natuur veel grotere rampen heeft veroorzaakt dan in de menselijke geschiedenis zijn voorgevallen. Ik ben niet bang dat de mens toch iets zou voorstellen, ik zou willen dat de mens minder aan zelfoverschatting zou lijden. Alles wat de mensen doen verliest zijn betekenis als je de kracht van de natuur naar waarde schat.'

Salomon Kroonenberg: Spiegelzee - De zeespiegelgeschiedenis van de mens. Verschijnt 17 februari bij Atlas Contact (euro 21,99).

Kader - Commentaar: 'Salomon vertelt het halve verhaal'

Daar gaan we weer. Met nauwelijks verhuld chagrijn nemen andere wetenschappers kennis van het nieuwe bommetje van Salomon Kroonenberg. Wat hij schrijft over klimaatverandering is niet eens zozeer onjuist, maar vooral eenzijdig, is de algemeen gehoorde klacht van wetenschappers die de drukproef op verzoek van de Volkskrant inzagen.

'Salomons boek verandert niets aan de stand van de wetenschap zoals beschreven in het IPCC-rapport. En die luidt dat de klimaatgevoeligheid tussen 1,5 en 4,5 graden ligt', reageert hoogleraar paleo-oceanografie Appy Sluijs (Universiteit Utrecht). 'Beter dan dat weten we het niet. Hij kan dan wel een gut feeling hebben dat het 1,5 is. Maar dat is dus niet consistent met de wetenschap.'

Ook klimaatwetenschapper Roderik van de Wal (Universiteit Utrecht) 'wordt niet enthousiast' van Kroonenbergs boek. 'Hij vergeet voor het gemak de helft van de literatuur.' - 'Hij citeert niet zozeer eenzijdig', oordeelt hoogleraar oceanografie Sybren Drijfhout (Universiteit van Southampton, KNMI), 'eerder kritiekloos en inconsistent.'

Zo zou Kroonenberg onderschatten hoe lang het duurt voordat de grote ijskappen reageren. 'Alle waarnemingen die de laatste jaren van de Antarctische ijskap verschijnen, wijzen op een mammoettanker die langzaam maar zeker op gang komt', stelt Drijfhout. 'De vraag is niet of die 6 meter of meer er gaat komen, maar hoe snel.'

Kroonenbergs samenvatting van de 'Zeespiegelmonitor' van Deltares uit 2014 is intussen 'min of meer correct', bevestigt auteur Fedor Baart. In dat rapport constateert het kennisinstituut dat het vanwege alle meetproblemen 'nog te vroeg is om met zekerheid te kunnen zeggen dat er sprake is van een versnelling in de zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust'.

Alleen wil dat nog niet zeggen dat er niets aan de hand is. 'Er is wel degelijk wetenschappelijke consensus dat de zeespiegel momenteel sterker stijgt dan gedurende de 20ste eeuw', reageert hoogleraar polaire meteorologie Michiel van den Broeke (UU). 'Kroonenberg heeft zijn eigen keuzes gemaakt als het gaat om het aanhalen van bronnen. Dat is zijn goed recht, maar het desbetreffende hoofdstuk geeft daardoor geen evenwichtig en compleet beeld.'

'Kroonenberg vermoedt dat het wel los zal lopen', stelt Drijfhout. 'Maar met alle kennis die we nu hebben, is er geen reden om het onderwerp wat lacherig af te doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.