Met de Muur verdween de kinderwens

Als de Europese Unie straks 27 leden telt, ligt het gemiddeld aantal bejaarden per land fors lager dan nu. Maar de nieuwe lidstaten halen hun vergrijsde buren snel in....

De waarschijnlijke uitbreiding van de Europese Unie met tien lidstaten in 2004 en met nog eens twee landen in 2007 lijkt op het eerste gezicht heilzaam tegen de vergrijzing. De Oost-Europese lidstaten zijn verre van grijs. Estland, Letland, Hongarije, Litouwen hebben alle relatief minder 65-plussers dan de andere staten in de Europese Unie, het piepjonge Ierland uitgezonderd. Ze blijven helemaal ver achter Zweden, Italië, Frankrijk en Duitsland, waar de opmars van de oudere niet lijkt te stoppen.

In de vergrijzings-topvijftien van 27 landen die waarschijnlijk na 2007 de Europese Unie vormen, komt zelfs geen Oost-Europees land voor. Daar komt evenwel rap verandering in, blijkt uit recente analyses van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI), dat zich baseert op cijfers van de VN en het Europese statistiekbureau Eurostat. Al in 2025 zal er een ware inhaalslag hebben plaatsgevonden, zo blijkt. In 2050 is de 'grijze druk' in Oost-Europa al hoger dan in de rest van de Unie.

In de EU staan tegenover honderd volwassenen onder de 65 nu nog 27 65-plussers, tegenbijna 22 in de toekomstige lidstaten. Over ruim twintig jaar is dat aantal in alle landen bijna met de helft gestegen. In 2050 halen de toekomstige lidstaten de andere landen in. Meer dan 53 procent van de bevolking van de huidige Europese Unie is dan ouder dan 65 jaar, tegen bijna 55 procent in de nieuwe lidstaten.

De belangrijkste oorzaak hiervan ligt volgens het NIDI in het laatste kwart van de vorige eeuw. Terwijl voor de hele Europese Unie het aantal geboorten toen met 15 procent afnam, was er in de twaalf nieuwe lidstaten sprake van bijna een halvering.

Oorzaak, weet demograaf Rob van der Erf van het NIDI, is de val van de Muur. 'Het gezin had een centrale rol in het communistische systeem. Het kwam toen nauwelijks voor dat je geen gezin stichtte.'

'Het systeem was erop gericht vrouwen te laten werken en kinderen te laten krijgen. Van anticonceptiemiddelen maakte men nauwelijks gebruik. Dat betekent dat het aantal 'moetjes' aanzienlijk hoog was: de helft van het aantal huwelijken was gedwongen. Men trouwde op jonge leeftijd. Daardoor volgden generaties elkaar sneller op.'

Maar eind jaren tachtig raakte het communistische systeem in verval. Het individualisme won aan populariteit, jongeren wilden niet meer snel een gezin stichten, het ongehuwd samenwonen nam een hoge vlucht, anti-conceptiemiddelen werden populair en allerlei regelingen om het krijgen van kinderen te stimuleren, werden afgeschaft.

'Kijk naar de distributie van woningen', zegt Van der Erf. 'Zonder kinderen had je nauwelijks kans op een woning. Hoe meer kinde-ren, hoe groter de kans op een goed huis. Na de val van de Muur ging het prijsmechanisme werken: hoe meer geld, hoe meer kans op een goed onderkomen. En ja, dan kun je beter geen kinderen hebben.'

De cijfers zijn ontnuchterend. Als je de mate van vergrijzing in de 27 EU-landen in 2001 op gemiddeld 100 stelt, staat Slovenië op de negentiende plaats met een indexcijfer van 91, achter Nederland met 95. In 2025 staat Slovenië al op de vierde plaats met 131, om in 2050 fier aan kop te gaan met 176.

Er valt weinig tegen te doen, zegt Van der Erf, behalve te accepteren dat de vergrijzing meer geld gaat kosten en dat de algehele levensstandaard omlaag gaat. Maatregelen als meer kinderbijslag helpen nauwelijks. Migratie is geen optie. Het binnenhalen van werknemers van buiten de Europese Unie helpt wel even, maar ook zij worden oud.

Een EU-beleid om de vergrijzingsgolf van de toekomstige EUlidstaten tegen te gaan, is er niet. Voorlopig mikt de Unie op maatregelen die in de huidige lidstaten de overheidsschuld terugdringen (minder rentelasten), vrouwen stimuleren om meer te gaan werken en meer oudere werknemers aan het werk houden. Op dit moment werkt minder dan de helft van alle mannen tussen de 55 en 64 jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden