Met de handen op de rug

Assadullah Hamdam liet zich door president Karzai van Afghanistan overhalen om gouverneur van Uruzgan te worden. Het is haast onbegonnen werk, want er heerst anarchie in Uruzgan....

‘Weet je wat we met Uruzgan zouden moeten doen?’, zegt Assadullah Hamdam na het avondeten tegen zijn medewerkers. De gouverneur van Uruzgan zit aan het hoofd van de lange tafel. Zoals altijd. ‘We zouden iedereen moeten fouilleren en daarna een groot hek om de provincie moeten zetten.’

Alle mannen aan tafel lachen. Geen van allen komen ze van hier of willen ze hier zijn. Uruzgani’s zijn onwetende en onlogische mensen, vindt de onderwijsadviseur. Uruzgan is nog niet toe aan democratie, zegt de openbaar aanklager. Het is hier stoffig en het stinkt, zegt een van de bewakers. En elke dag hetzelfde eten. Elke dag schapenvlees, rijst en spinazie.

Nee, dacht ook Assadullah Hamdam (47) toen hij acht maanden geleden werd gevraagd om gouverneur te worden van Uruzgan. Nee, zei zijn vrouw. Nee, zei zijn moeder. Nee, zei zijn broer. Nee, zei zijn oom. Ja, zei een oude vriend. ‘Als je echt van je land houdt, moet je deze baan aannemen en je inzetten voor het volk.’

Liever was hij minister van Binnenlandse Zaken geworden. Of gouverneur van Helmand desnoods. Maar president Hamid Karzai had iets anders in gedachten. Dus verhuisde de eigenaar van pizzeria Dynamic en medewerker van de Organization for Afghan Residents van Londen naar Tarin Kowt.

Bij zijn aankomst werd hij direct beschoten. Een van zijn mannen raakte daarbij gewond. Twee dagen lang sliep hij niet, omdat er geen politie was om hem te beschermen. De agenten hadden zich naar verluidt bij de Taliban aangesloten. Nu staan in donkergroene uniformen geklede militairen op wacht voor de vervallen gouverneurswoning. Langs de witte muren druipt de dakbedekking (modder en mest). Honderd meter verderop is het eerste florerende papaverveld in zicht.

Nee, het gouverneurschap van Uruzgan is bepaald geen droombaan. In het stoffige hart van Afghanistan is de overheidscontrole van oudsher grotendeels afwezig. Een perfecte plek voor een gewapende opstand met volop ontevreden dorpelingen, tribale kwesties en conflicten over land. De in Pakistan getrainde Taliban maken dankbaar gebruik van de desolate anarchie. De provincie is een prima doorvoerroute voor de smokkel van opium en heroïne.

Maar het echte gevaar voor de gouverneur van Uruzgan schuilt dichter bij huis. Corrupte en (in sommige gevallen) criminele overheidsfunctionarissen, die baat hebben bij de instabiliteit, vormen de kern van het probleem. Hamdams voorganger Hakim Munib was er zelf zo eentje, volgens Hamdam. ‘Het was hier compleet leeggeroofd toen ik aankwam.’

Sleutel tot stabiliteit

Sleutel tot stabiliteit
Doet Assadullah Hamdam zijn werk beter? Dat is de grote vraag voor de nauw met hem samenwerkende Nederlanders op Kamp Holland. Een goed functionerende overheid is immers de sleutel tot stabiliteit in Uruzgan. En die begint bij de gouverneur.

Sleutel tot stabiliteit
Hamdam spreekt vloeiend Engels, is charmant à la Karzai en draagt maatpakken in plaats van pyjama-achtige shalwar kameezes, zoals zijn voorganger Munib. Hij heeft een westerse cv en zegt ook nog eens precies de goede dingen. Verzoening, dat is zijn grote ambitie in Uruzgan. ‘Ik ben tegen het doden van mensen. Er zijn al te veel slachtoffers gevallen in de oorlog.’

Sleutel tot stabiliteit
Tot grote vreugde van de Nederlanders organiseert hij deze maand in Tarin Kowt een grote vredesbijeenkomst voor 1.500 stammenleiders uit Uruzgan. Het liefst ook met Talibansympathisanten in de zaal.

Sleutel tot stabiliteit
Maar de Uruzgani’s die zich aan de kant van de Taliban hebben geschaard, zijn vooralsnog huiverig om met het lokale bestuur te praten. In sommige gevallen uit angst voor represailles van de Taliban. Dat blijkt al tijdens een voorbereidende bijeenkomst met ongeveer vijfhonderd stammenleiders. De driedaagse bijeenkomst is drukbezocht, maar uit een roerig district als Char Chineh komen slechts vier afgevaardigden opdagen.

Sleutel tot stabiliteit
Wel is er iemand als malem Manan, die bekend staat als een Talibansympathisant. Tijdens een gepassioneerde toespraak levert hij kritiek op de keuze van gebieden waar papaver wordt vernietigd. Alleen de velden van Talibansympathisanten worden aangepakt, zegt hij.

Sleutel tot stabiliteit
De stammenleider met de zwarte tulband en de zwarte baard betwijfelt of de gouverneur verzoening kan brengen in Uruzgan. ‘Hij praat veel, maar tot nu toe hebben we nog geen daden gezien.’

Sleutel tot stabiliteit
Ook Jan Mohammed Khan zegt dat alleen het feitelijke resultaat telt. De voormalige en nog steeds populaire gouverneur van Uruzganvindt dat Assadullah Hamdam op de goede weg is. ‘Maar we moeten kijken of het ook werkt.’

Sleutel tot stabiliteit
In 2006 moest ‘JMK’ het veld ruimen op instigatie van de Nederlanders. Hij zou wreedheden hebben begaan in zijn strijd tegen de Taliban. Maar de krijgsheer, een trouwe stamgenoot van president Karzai, kon niet zo gemakkelijk worden weggezet als de Nederlanders hadden gehoopt. Hij heeft nog altijd de feitelijke macht in Uruzgan, daar is iedereen het over eens.

Sleutel tot stabiliteit
Heeft hij Assadullah Hamdam ook in zijn zak? Als buitenstaander in de provincie Uruzgan is Hamdam in elk geval een voor de hand liggende zaakwaarnemer. ‘Hamdam heeft van tevoren afspraken gemaakt met Karzai en JMK, dus er is een bepaalde bandbreedte afgesproken waarbinnen hij zich kan bewegen’, zegt PRT-commandant Wilfred Rietdijk, die verder zeer te spreken is over de gouverneur (Rietdijk is inmiddels weg uit Uruzgan, red.). ‘Hij is met een hand op de rug gebonden, zo niet twee.’

Sleutel tot stabiliteit
De macht van ‘JMK’ blijkt tijdens een lunch in het gouverneurshuis. De eenogige Jan Mohammed (56), een ongeletterde maar slimme ex-strijder, gaat aan het hoofd van de tafel zitten. Het is een extreem belangrijk signaal in Afghanistan. Daar zit de baas.

Sleutel tot stabiliteit
Hij staat inderdaad onder druk van Jan Mohammed Khan, erkent Hamdam, die uiteindelijk aan de rechterkant van Jan Mohammed plaats moet nemen. Toch zegt hij zich niets aan te trekken van de feitelijke baas. ‘Ik ben heel duidelijk tegen hem geweest: ik laat me niet voor jouw karretje spannen.’

Sleutel tot stabiliteit
Het is een staaltje hogere diplomatie: ‘JMK’ niet tegen de haren in strijken en tegelijkertijd proberen de Nederlandse militairen op Kamp Holland ervan te overtuigen dat zij hem niet in hun zak hebben. Dat is nog naast het dagelijks werk: escalerende vetes tussen dorpsoudsten oplossen, ingrijpen bij schietpartijen, Talibansympathisanten overhalen zich bij de overheid aan te sluiten, vacatures vullen. Heel veel vacatures vullen. Want niemand wil in Uruzgan werken.

Sleutel tot stabiliteit
Aan het einde van de dag is Hamdam Hamdam uitgeput van al het gepraat. De witte tulband gaat af en hij haalt een hand door zijn haar. Een rood wijntje, dat zou hij nu wel lusten. Toch is er geen sprake van dat hij vanavond bij het gebakken schapenvlees met rijst en spinazie een flesje Beaujolais opentrekt.

Sleutel tot stabiliteit
Hier in Tarin Kowt geloven de bewoners rotsvast in de mullah en zijn geboden. Hier lopen geen vrouwen op straat, vertonen mannen zich alleen in wijde gewaden en mogen veel meisjes niet naar school.

Sleutel tot stabiliteit
Een façade, volgens Hamdam. Eigenlijk kan alles namelijk in Tarin Kowt. Er is whisky te koop, evenals opium, heroïne en prostituees. Jong, oud, man, vrouw. Het is allemaal verkrijgbaar. Maar niet bespreekbaar. ‘Heel hypocriet is het’, zegt Hamdam.

Sleutel tot stabiliteit
Hoewel hij ook uit het zuiden van Afghanistan komt, is hij – als telg uit een familie van notabelen en generaals – heel anders opgevoed. Toen hij 18 jaar werd, vertelde zijn vader hem dat hij nu best alcohol mocht drinken of vriendinnetjes kon hebben. Als zijn oudste zoon (van in totaal 21 zoons en dochters) maar doorleerde, want dat was het belangrijkste. ‘Hij was heel vrijzinnig als soefie.’

Sleutel tot stabiliteit
Op donderdagavond zingt Hamdam graag oude soefie-liederen met zijn medewerkers – allemaal volleerde muzikanten. Dan pakt hij de rubab (een Afghaanse gitaar) en zingt hij op een melancholische toon de hartverscheurende teksten mee. Tot diep in de nacht.

Sleutel tot stabiliteit
Maar dat kan alleen als ze in Kabul zijn. In Uruzgan is het onbestaanbaar dat de gouverneur muziek maakt. Laat staan dat hij zijn favoriete Jennifer Lopez-nummer kan opzetten en heel hard door de kamer kan dansen. ‘Dat doe ik graag’, zegt Hamdam met een hartelijke lach die is gereserveerd voor zaken die niet met Uruzgan te maken hebben.

Sleutel tot stabiliteit
Een keer in de paar maanden kan hij even uit het keurslijf stappen. Dan gaat hij naar Kabul en naar zijn gezin in Londen. Drie dochters heeft hij. En een zoon. Die laatste noemt hij standaard als eerste, terwijl hij niet de oudste is. Zijn vrouw werkt als verpleegster. Ze wil absoluut niet terug naar Afghanistan.

Sleutel tot stabiliteit
Ze wonen in Groot-Brittannië sinds 1995, toen Hamdam een beurs kon krijgen voor de universiteit van Oxford. Daar kwam een einde aan een turbulente periode in zijn leven: de opstand tegen de Russen en de daarop volgende burgeroorlog. De clusterbom vande Russen op hun huis in Zabul (een oostelijke buurprovincie van Uruzgan), kan Hamdam zich nog goed herinneren. ‘Overal in het huis lagen kleine bommetjes. We moesten erop schieten om ze te laten ontploffen. Mijn neef pakte er eentje op. Hij was op slag dood.’

Sleutel tot stabiliteit
Met een tractor nam hij zijn familie mee naar Quetta in Pakistan. Zelf ging hij terug. Hij werd militair planner naast de gewapende mujahedinstrijders in Uruzgan. Dagenlang liepen of reden ze door de bergen. Een keer verloren ze in een keer dertien man in de jeep, toen ze in een hinderlaag van de Russen liepen. Hadmdam wist er bijtijds uit te springen.

In Uruzgan is bijna niets

In Uruzgan is bijna niets
Ondanks de ellende, dacht hij er geen twee keer over na om na de val van het Talibanregime in 2001 een huis te kopen in Kabul en zijn eigen hulporganisatie op te zetten. Intussen verdiende hij geld met de opbrengsten van de familielanderijen in Zabul en van zijn pizzeria en levensmiddelenwinkeltje in Londen.

In Uruzgan is bijna niets
President van Afghanistan wil Hamdam uiteindelijk wel worden. En dan moet je toch ergens beginnen. Vandaar Uruzgan. Maar hier is niets. Bijna niets. Elektriciteit, stromend water, geasfalteerde wegen, functionerende scholen – het moet allemaal nog komen.

In Uruzgan is bijna niets
De Nederlandse militairen in Kamp Holland noemen de provincie het Noord-Oost Groningen van Afghanistan, maar volgens de gouverneur is het eigenlijk veel erger. ‘Er is zo veel geld dit land binnengekomen in de afgelopen jaren, maar waar is het gebleven? De regering heeft Uruzgan gewoonweg vergeten.’

In Uruzgan is bijna niets
Het is een pijnlijk lot voor een provincie die een belangrijke rol speelde in de opkomst van mullah Omar en zijn Talibanregime, en waar later de beslissende steun werd gegeven aan Hamid Karzai en zijn door de Amerikanen gesteunde opstand tegen de islamitische extremisten in de regio. ‘Grote commandanten komen uit deze provincie’, zegt de gouverneur. Uruzgani’s zijn volgens hem uiterst strijdvaardig en loyaal.

In Uruzgan is bijna niets
Nu mogen de dappere inwoners van Tarin Kowt blij zijn als de generator het ’s avonds na achten doen. Dat is als de Assadullah Hamdam thuis is. Zo niet, dan gaat de generator – net als vroeger – gewoon weer vroeg uit. ‘Het departement krijgt echt genoeg geld voor de diesel, maar ze stoppen het in eigen zak.’

In Uruzgan is bijna niets
Alle departementen heeft hij tegen het licht gehouden sinds zijn aantreden, zegt Hamdam. ‘Ik heb de schatkist al zeker twee miljoen dollar bespaard.’ Maar ook hij wordt verdacht van corruptie, zeggen goed ingevoerde bronnen. Waarom wordt de vredesbijeenkomst bijvoorbeeld gehouden in gratis UNICEF-tenten, terwijl hij geld krijgt van de Nederlanders en de Amerikanen?

In Uruzgan is bijna niets
‘Ik ben niet corrupt’, zegt Hamdam verontwaardigd. ‘Integendeel. Ik stop zelfs mijn eigen salaris in deze provincie. Ik geef niet om geld. Mijn auto in Londen is al twaalf jaar oud.’ Het voornaamste probleem is volgens hem het gebrek aan geld en interesse vanuit de ministeries in Kabul. En wat kan hij dan nog uitrichten als gouverneur? Hij leunt achterover in zijn stoel aan de eettafel; zijn armen gestrekt langs de leuningen in een gebaar van overgave. ‘Er was eens een kameel en die zei: ik ben sterk, ik kan alles dragen wat je maar wil. Maar ik heb een probleem: ik ben met mijn neus vastgebonden aan een ezel.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden