ANALYSE

Met de hand gemaakt, dat zijn de beste

Een tekening alleen is vrijwel nooit voldoende om een dader op te sporen. En: hoe wapenen de rijken der aarde zich tegen criminelen?

De Utrechtse serieverkrachterBeeld anp

Dun grijs haar, een geblokt overhemd en een ronde bril. Als iets opvalt aan de tekening van de vemeende afperser van John en Linda de Mol die maandag werd verspreid, is het dat de man zo ónopvallend oogt. Hoe goed werken compositietekeningen bij de jacht op een vermeende dader?


'Een tekening alleen is vrijwel nooit voldoende om een dader op te sporen', zegt Peter van Koppen, hoogleraar rechtspsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. 'Het is ook geen bewijsmiddel. Daar zijn deze tekeningen meestal te vaag voor.'

het gangsterduo dat begin dit jaar een spoor van geweld door Nederland trok.Beeld ANP

Andere aanwijzingen

Alleen samen met andere aanwijzingen kan een compositietekening een belletje doen rinkelen bij bekenden van een mogelijke dader, stelt Van Koppen. 'In combinatie met bijvoorbeeld een zwarte brommer of een rood petje is de kans groter dat iemand toch denkt: hé, dat kan Pietje wel eens zijn.'

Of een tekening wordt gemaakt, hangt af van het delict en het overige beschikbare materiaal. 'Tegenwoordig zijn er veel bewakingscamera's en er is altijd wel iemand die met een mobieltje heeft gefilmd', zegt een woordvoerder van de Utrechtse politie, die betrokken is bij de zaak van John en Linda de Mol. 'Dan heb je geen compositietekening nodig. Maar in dit geval moesten we het doen met een uitgebreide beschrijving. Dan biedt een tekening uitkomst.'

Probleem bij het maken van een goede tekening: het verandert de herinnering van de getuige. 'Een sturende vraag van de tekenaar kan een getuige al in een bepaalde richting duwen', zegt Van Koppen. Het stellen van de juiste open en objectieve vragen is daarom cruciaal. 'Vraag niet of de dader groot was, maar hoe hij eruit zag.'

De man die wordt gezocht in verband met steekpartijen in Lelystad.Beeld ANP

Open vragen stellen

Wilma IJzerman, sinds 1992 werkzaam als compositietekenaar, beaamt dat. 'Meestal zegt het slachtoffer in eerste instantie zich de dader niet goed te kunnen herinneren. Door open vragen te stellen kom je dan meestal toch tot een goed beeld.'

Een tekening hoeft niet gedetailleerd te zijn. 'Het gaat erom dat je weet dat je niet naar een dikke, bolle man hoeft te zoeken als uit de tekening blijkt dat de dader een lang en smal gezicht heeft.'

De afperser van de familie De Mol.Beeld ANP Handouts

Het doet ertoe wie de tekening heeft gemaakt, zegt IJzerman. 'Het is een freelance-beroep en niet alle tekenaars zijn geschoold. Het werk van maandag is van goede kwaliteit.' De tekening van de mogelijke afperser van de familie De Mol is met de hand gemaakt.

Toch worden de afgelopen jaren steeds vaker computertekeningen gemaakt met speciale software. Volgens diverse experts behoeven deze programma's verbetering. 'Je kunt kiezen uit maar 350 neuzen en een beperkt aantal ogen. Het wordt dan geen heel herkenbaar gezicht.'

Ander nadeel van een digitale tekening is de betrouwbaarheid ervan in een eventuele rechtszaak. 'Over een handgemaakte tekening wordt direct na voltooiing een laklaag gespoten. Met een computergemaakte tekening kan achteraf gerommeld worden.'

De man die wordt gezocht in verband met steekpartijen in Lelystad.Beeld ANP

Brad Pitt

Omdat er zoveel factoren meespelen bij het vinden van een dader, is het moeilijk te zeggen of het verpreiden van een compositietekening succes heeft. Uit wetenschappelijk onderzoek van onder meer University of Stirling (Groot-Brittannië) blijkt dat proefpersonen zelfs compositietekeningen van beroemde personen als Brad Pitt amper herkennen. Ook andere studies concluderen dat ooggetuigen niet erg betrouwbaar zijn.

In de praktijk ziet de politie wisselende resultaten. 'Soms lijkt de tekening precies op de uiteindelijke dader, maar andere keren zit er totaal geen gelijkenis in,' aldus een woordvoerder. 'Ga zelf maar na: als je iemand vijf minuten aankijkt en je wordt drie dagen later gevraagd of je diegene wilt beschrijven, is dat hartstikke moeilijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden