Analyse

Met de Grand Prix van Jeddah wil Saoedi-Arabië de critici het zwijgen opleggen

Zondag wordt de eerste Grand Prix van Saoedi-Arabië verreden, met titelkansen voor Max Verstappen. Wat hoopt het bewind van kroonprins Mohammed bin Salman met de race te bereiken? ‘De moord op Kashoggi is nog altijd een kras op zijn naam, hiermee hoopt Bin Salman dat die aan prettigere dingen wordt gekoppeld.’

Jenne Jan Holtland
In Jeddah wordt gebouwd aan het nieuwe Formule 1-circuit. Beeld Hassan Ammar / AP
In Jeddah wordt gebouwd aan het nieuwe Formule 1-circuit.Beeld Hassan Ammar / AP

Flitsreclame op wolkenkrabbers, billboards langs de opgeknapte boulevard – voor een doorsnee-inwoner van Jeddah is er geen ontsnappen aan. Het circus van de Formule 1 strijkt dit weekend neer in de tweede stad van Saoedi-Arabië. Het is een primeur. Niet alleen omdat Max Verstappen er mogelijk de eerste Nederlandse wereldkampioen wordt, ook omdat het de eerste keer is dat de Saoediërs een grand prix organiseren.

Afgaande op de berichtgeving van de staatsmedia is er in acht maanden tijd ‘zonder grote ongelukken’ niet alleen een splinternieuw circuit gebouwd, verfraaid met tweeduizend bomen, maar ook een enorme ontvangstlounge op het vliegveld, plus tal van restaurants, speeltuinen en ander vermaak. Prins Saud bin Abdullah bin Jalawi, plaatsvervangend gouverneur van de regio, legde in september het eerste legosteentje voor een Formule 1-wagen op schaal (‘De grootste ooit’). Wereldsterren David Guetta, Tiësto, Asap Rocky en Justin Bieber werden ingevlogen voor concerten voor en na de race.

De kosten van dit alles zijn niet bekendgemaakt, maar het contract dat de Saoedische regering tekende met de Formule 1-organisatie is een indicator: 570 miljoen euro voor de komende tien jaar. Volgens Formule 1-baas Stefano Domenicali kan het evenement – en alle bijbehorende aandacht – de ‘cultuurverandering’ in het land helpen ‘versnellen’, al zei hij er niet precies bij hoe.

Mercedes-coureur Lewis Hamilton in Jeddah. Beeld Reuters
Mercedes-coureur Lewis Hamilton in Jeddah.Beeld Reuters

Imago

Een dwaling, aldus kritische Saoediërs in ballingschap. Zij denken dat het evenement in de eerste plaats voor buitenlandse consumptie is – een pr-stunt, kortom, bedoeld om internationale investeerders te verzekeren dat je in Saoedi-Arabië prima zaken kunt doen. Helemaal gelukt is die opzet niet: donderdag gooide de Britse coureur Lewis Hamilton roet in het eten door te zeggen dat hij zich er ‘niet op zijn gemak’ voelde.

De mensenrechtensituatie is sinds het aan de macht komen van kroonprins Mohammed bin Salman in 2017 verslechterd. Een enkel kritisch bericht op sociale media kan burgers op een jarenlange celstraf komen te staan. De veiligheidswetgeving is aangescherpt, met als gevolg dat iedereen die de ongedefinieerde ‘openbare orde’ of ‘nationale eenheid’ bedreigt verkettering riskeert, en arrestatie als terrorist.

‘MBS (Mohammed bin Salman, red.) weet dat zijn imago een kras heeft opgelopen met de moord op journalist Jamal Khashoggi’, zegt Lina al-Hathloul (26), een in Brussel woonachtige mensenrechtenactivist. ‘Dus wil hij dat zijn naam internationaal wordt gekoppeld aan prettigere dingen, zoals sport.’

Drie mannen werken aan een kunstwerk op een plein in Jeddah. Beeld AP
Drie mannen werken aan een kunstwerk op een plein in Jeddah.Beeld AP

Al-Hathloul weet waarover ze het heeft: haar 32-jarige zus Loujain kroop achter het stuur toen het voor vrouwen nog verboden was om te rijden en postte daarvan een filmpje. Bin Salman kreeg in 2018 de handen op elkaar door dat verbod op te heffen, maar gaf tegelijk de opdracht tot een golf van arrestaties, onder wie van rechtenvoorvechters als Loujain al-Hathloul. De gevangenis waar ze werd vastgehouden en gemarteld, ligt op een half uur rijden van het Formule 1-circuit. Na drie jaar kwam ze vrij, zij het met een spreek- en reisverbod. Haar zus: ‘Toen ze een nieuw e-mailadres aanmaakte, kreeg ze onmiddellijk een melding van een hackpoging door de regering.’

Stilzwijgen kopen

In eigen land lijkt de harde aanpak te werken: met buitenlandse journalisten praten blijkt voor veel mensen een brug te ver. Interviewverzoeken blijven onbeantwoord. ‘Sommige Saoediërs zullen zeggen dat ik hun een pleziertje wil afnemen door dit soort evenementen te bekritiseren’, zegt Lina al-Hathloul, ‘maar mijn punt is dat het bewind hiermee hun stilzwijgen probeert te kopen.’ In totaal heeft het regime sinds 2017 zo’n 1,7 miljard euro in sport gepompt, met als recentste aankoop de Britse voetbalclub Newcastle United.

Denk niet dat iedere grandprixtoeschouwer het regime aanhangt, benadrukt de 37-jarige activist Abdullah Alaoudh, die vorig jaar met andere ballingen aan de basis stond van de hervormerspartij Naas (‘Het volk’). ‘Veel Saoediërs zijn dol op dit soort feestjes, tegelijkertijd hebben ze een hartgrondige hekel aan het systeem en aan MBS.’

Tot een paar jaar geleden konden burgers nog vrij goed inschatten waar de ‘rode lijnen’ waren getrokken, zegt Alaoudh vanuit zijn woonplaats Washington. Oproepen tot hervormen kon, oproepen tot verzet of geweld niet. Onder kroonprins Bin Salman is daar willekeur voor in de plaats gekomen. ‘Iedereen is bang. Ik ken ministers en rechters die bang zijn, zelfs loyalisten uit zijn eigen kring. Om een voorbeeld te geven: de nationale veiligheidschef is onlangs onder huisarrest geplaatst.’

Alaoudhs vader, een van ’s lands invloedrijkste islamwetenschappers, zit sinds 2017 gevangen vanwege een onwelgevallige tweet. In betere tijden konden de kroonprins en hij nog urenlang met elkaar praten, onder andere over Macchiavelli’s vijfhonderd jaar oude traktaat De heerser, vertelt Alaoudh. Bekend is diens stelling dat het ‘veiliger is voor een heerser om gevreesd te worden dan geliefd’. En: vermaak burgers met festiviteiten en spektakels. Bin Salman heeft er goed naar geluisterd.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden