AnalyseToespraak Rutte

Met de coronacrisis gaat ook het leiderschap van Rutte een nieuwe fase in

Premier Mark Rutte geeft een toespraak aan het volk via de tv. De familie Weijers- van Capelle luistert samen op de bank. Beeld Marcel van den Bergh / De Volkskrant

Met zijn toespraak vanuit het Torentje probeerde Mark Rutte het initiatief weer terug te krijgen in de aanpak van de coronacrisis. De meeste oppositiepartijen reageerden positief. ‘Dit is een tijd waarin we elkaar moeten vinden.’

Mark Rutte was de afgelopen tien jaar een eeuwige optimist, de leider van een gaaf land dat alleen maar gaver kon worden, een behendig politicus die altijd weer een geitenpaadje wist te vinden uit een heikele situatie, maar de premier die zich maandagavond vanuit het Torentje richtte tot het Nederlandse volk was soberder en ernstiger dan ooit tevoren. Tussen de uitleg door over het virus dat Nederland nu in zijn greep heeft, over de maatregelen die al genomen zijn (‘ongekend voor landen in vredestijd’) en de moeilijke tijden die nog komen (‘ik heb geen gemakkelijke boodschap voor u’), moest Rutte soms diep ademhalen, alsof de in donkerblauw gestoken premier zelf ook nog moest wennen aan de nieuwe realiteit.

‘Er is geen eenvoudige of snelle uitweg uit deze zeer moeilijke situatie’, zei Rutte in de eerste livetoespraak van een premier sinds Joop den Uyl ten tijd van de oliecrisis in 1973.  Na het sluiten van de scholen, de horeca en de sportclubs het afgelopen weekend, waren er geen nieuwe maatregelen om aan te kondigen. De premier leek vooral de twijfels te willen wegnemen die de afgelopen week wel degelijk waren opgeflakkerd over de aanpak van het kabinet en van hem persoonlijk.

 In dit dossier leest u alles wat u moet weten over het coronavirus. De laatste ontwikkelingen worden bijgehouden in ons liveblog

‘Beschermende muur’

Voor het eerst zei Rutte wat de Duitse bondskanselier Angela Merkel vorige week ook al zei: het merendeel van de bevolking zal besmet raken door het coronavirus. De aanpak die het kabinet heeft gekozen, zo legde Rutte omstandig uit, is om die besmetting ‘maximaal gecontroleerd’ en geleidelijk te laten gebeuren, zodat er langzaam groepsimmuniteit ontstaat. Op die manier raakt het zorgstelsel niet overbelast en komt er een ‘beschermende muur’ om ouderen en andere kwetsbare groepen heen. ‘Het zal maanden of zelfs langer duren om die groepsimmuniteit op te bouwen’, aldus Rutte. ‘In die tijd moeten we mensen die een groter risico lopen zoveel mogelijk afschermen.’

De premier erkende daarnaast dat de Nederlandse economie nu een ‘extreem moeilijke periode’ wacht. Rutte: ‘Heel wat ondernemers staan met de rug tegen de muur.’ Het kabinet komt dinsdag waarschijnlijk al met een pakket noodmaatregelen om de ergste pijn te verzachten.

Nieuw begin

De toespraak van Rutte vanuit het Torentje moet ook een nieuw begin markeren van zijn eigen leiderschap in deze crisis. Zelfs medestanders erkennen dat het optreden van de premier tot dusver allesbehalve gelukkig was. Een week geleden was de sfeer bij zijn eerste persconferentie nog onbedoeld lacherig. Rutte kondigde aan dat Nederlanders geen handen meer mochten schudden, maar gaf prompt zelf een hand aan RIVM-baas Jaap van Dissel.

Ook herhaalde Rutte meerdere keren dat ‘we een nuchter volkje zijn dat niet zit te wachten op symboolmaatregelen’ en leek hij vooral bevreesd dat mensen ‘onnodig veel’ zouden thuisblijven. ‘Het risico is dat mensen denken bij het eerste hoestje: dit is ernstig, ik moet nu thuisblijven.’

De premier hield wel telkens de mogelijkheid van aanvullende maatregelen open, maar toch ontstond ook in de Tweede Kamer het beeld dat Rutte achter de feiten aanliep. PVV-leider Geert Wilders zette hem tijdens een groot debat afgelopen donderdag weg als ‘de lachende, klungelende handenschudder’. Forum-voorman Thierry Baudet noemde het ‘falen van Rutte III in deze kwestie kolossaal’. Ook andere partijen vroegen zich af of er wel genoeg gebeurde.

Onder druk van die politieke en maatschappelijke onrust moest het kabinet dit weekend alsnog besluiten om de basis- en middelbare scholen te sluiten, hoewel Rutte vrijdag nog had gepleit voor het tegendeel.

Uitzonderlijk middel

Om het initiatief terug te grijpen koos Rutte voor het in Nederland uitzonderlijke middel van een rechtstreekse toespraak tot het volk. Dat bood de premier ook opnieuw de kans om vertrouwen te vragen in de experts die aan de basis staan van het regeringsbeleid. ‘Het is belangrijk dat we op dat kompas van wetenschappelijke kennis en betrouwbare feiten blijven varen’, aldus Rutte. ‘Laten we ons daar aan vasthouden.’

Zonder het expliciet uit te spreken, leek hij ook op te roepen tot meer steun in de Tweede Kamer. ‘Dit is een tijd waarin we elkaar moeten vinden, over meningsverschillen en tegenstellingen heen. Een tijd om het gezamenlijke belang boven het eigen belang te stellen.’

PVV-leider Geert Wilders bleef desondanks ook na de toespraak van de premier volharden in zijn kritiek. Volgens hem gaat het indammen van het virus niet lukken en moet er een complete ‘lockdown’ komen, zoals in Italië. De meeste andere oppositiepartijen reageerden wel positief. ‘Uit het hart gegrepen’, zei PvdA-leider Lodewijk Asscher. SP-leider Lilian Marijnissen sprak van ‘een indringende en indrukwekkende toespraak’. ‘We moeten dit samen doen.’

Vertrouwen

Rutte zal ook enige moed putten uit de opiniepeiling die EenVandaag maandag publiceerde. De meeste Nederlanders (54 procent) hebben nog steeds vertrouwen in zijn leiderschap; bij de aanhang van de meeste partijen ligt dat vertrouwen zelfs boven de 70 procent. Het gemiddelde wordt omlaaggehaald door het grote wantrouwen bij de aanhang van PVV en FvD.

Op het einde van zijn toespraak vroeg Rutte om de medewerking van alle ‘zeventien miljoen Nederlanders’ bij het bestrijden van deze crisis en liet hij zelfs nog iets zien van de oude optimist in hem. ‘Samen komen we deze moeilijke periode te boven.’

Meer lezen

Zijn we af van corona als het straks zomer wordt? Ja, dat zou zomaar kunnen, al is het effect waarschijnlijk tijdelijk

 Hackers en verspreiders van desinformatie spelen handig in op de enorme informatiebehoefte over het coronavirus. Pas op voor deze vier categorieën valse berichten en malware

Veel ouders zitten thuis met hun kinderen, nu de scholen en kinderdagverblijven zijn gesloten. Hoe kom je deze weken door? En hoe krijg je nog wat werk gedaan? Zo houd je als gezin het hoofd koel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden