Met dank aan Poetin, nu verder

Herleven in Rusland sovjettijden? Onzin, meent Corine de Vries: erg democratisch gaat het niet toe, maar Russen verlangen ook meer naar recht en orde..

Vladimir Poetin is een moeilijk te doorgronden man. De Russische president, die komende week een staatsbezoek aan Nederland brengt, bracht in de vijfenhalf jaar dat hij aan de macht is meer stabiliteit en orde, maar hij heeft ook veel vrijheden ingeperkt. Geen wonder dat er allerlei tegengestelde meningen over hem de ronde doen, en heel wat misvattingen.

Tegenstanders die waarschuwen dat onder Poetins autoritaire bewind de sovjettijden herleven, zijn kort van herinnering. Dat realiseerde ik me vooral toen ik in Moskou bezoek kreeg van de eerste correspondent van de Volkskrant in Moskou, André Roelofs, die eind jaren `80 in Rusland werkte. In zijn tijd werden in gebouwen waar buitenlanders mochten wonen alle gesprekken opgenomen en afgeluisterd. Soms hoor ik nog steeds wel eens rare klikken op de telefoonlijn. Maar als ik in huis luidkeels zeg dat er lekkage in de badkamer is, staat er niet een uur later een loodgieter voor de deur.

Als assistent had Roelofs verplicht een KGB`er in dienst, een vriendelijke man die vloeiend Nederlands sprak, maar die wel geregeld rapporten opstelde over Roelofs` werkwijze en artikelen. Als Roelofs en zijn vrouw een dagje naar het bos wilden, moesten ze dat ruim van tevoren doorgeven aan de autoriteiten. De politie aan de stadsgrens had een lijst waarop namen stonden van buitenlanders die toestemming hadden de stad te verlaten. Als hun auto stuk was, moesten ze naar Helsinki voor reparaties. Anders was de kans groot dat er ineens een Lada-motor in hun Volvo zat.

Deze Sovjet-Unie is niet meer, en die komt ook niet meer terug. Daarvoor zijn de Russen te zeer verwesterd. In Rusland zijn de afgelopen jaren 90 miljoen mobiele telefoons verkocht, veel jonge Russen surfen rond op internet, buitenlanders kunnen vrij rondreizen en jaarlijks gaan duizenden Russen op vakantie naar Turkije en Egypte. Moskou is veranderd in een hypermoderne, bruisende hoofdstad, waar voor geld alles mogelijk is.

Het contrast met het achterland is groot. Ongeveer 25 miljoen Russen leven onder de armoedegrens, er is veel werkeloosheid en alcoholisme. Gemiddeld wordt de Russische man niet ouder dan 59 jaar. Toch is in de grotere provinciesteden in alle uithoeken van het land zichtbaar dat het leven onder president Poetin is verbeterd. Van Irkoetsk bij het Siberische Baikalmeer, tot Chabarovsk in het Verre Oosten, van Kaliningrad aan de Baltische Zee tot Anapa aan de Zwarte Zee: overal is merkbaar dat de lokale economie groeit. Gebouwen worden opgeknapt, er zijn moderne winkels en grote supermarkten en er is altijd wel een internetcafé en een fastfood-restaurant. Zowel in het barre Jakoetsk diep in Siberië als in de industriestad Izjevsk bij de Oeral vertelde het lokale theatergezelschap mij dat er de afgelopen vijf jaar weer meer geld en belangstelling is voor cultuur, vooral ook voor Russische theaterproducties.

Met de sovjettijd heeft dat allemaal weinig meer gemeen. Maar over wat Poetins Rusland dan wel is, lopen de meningen radicaal uiteen.

Het internationale bedrijfsleven is veelal enthousiast, zeker over Poetins eerste regeertermijn. Onder zijn leiding werd de Russische markt voor westerse investeerders toegankelijker, regelgeving werd eenduidiger en de belastingwetgeving is versimpeld. Mede dankzij de hoge olieprijzen vertoont de economie al vijf jaar een indrukwekkende en stabiele groei.

Poetin verankerde Rusland steviger in de wereldeconomie. Hij vergrootte Ruslands rol in de G8, ratificeerde het Kyoto-protocol en zet zich actief in voor Ruslands lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie. Hij opende de deuren voor de westerse multinationals, die miljarden dollars in Rusland investeerden.

Staatshoofden en ministers die Poetin persoonlijk hebben ontmoet, zijn meestal van hem gecharmeerd. Tijdens topontmoetingen blijkt deze kleine man met zijn harde ogen, vreugdeloze glimlach en terugtrekkende haargrens verrassend sympathiek over te komen. Hij is een goede prater, kan prima luisteren, weet behendig lastige vragen te ontwijken en heeft een indrukwekkende feitenkennis.

Op internationaal terrein heeft Poetin dan ook veel bereikt. Dankzij zijn pragmatische aanpak wist hij meermalen spanningen tussen het Westen en de Russische elite te voorkomen. Die hadden makkelijk kunnen ontstaan rond bijvoorbeeld de Amerikaanse terugtrekking uit het ABM-wapenverdrag, de uitbreiding van de NAVO en de EU, de Amerikaanse troepen in Centraal-Azië, de oorlog in Irak en de revoluties in de buurlanden.

Tegenover al die positieve beoordelingen van Poetins beleid, staat de scherpe kritiek van de westerse media (onder wie ook ikzelf) en mensenrechtenorganisaties. Onder Poetins leiding is de macht van de staat vergroot, de oppositie monddood gemaakt en veel sovjetsymboliek in ere hersteld.

De critici herinneren er voortdurend aan dat Poetin zijn carrière is begonnen als officier bij de geheime dienst KGB. Dat maakt hem bij voorbaat verdacht. Ze wijzen erop dat Poetin het uiteenvallen van de Sovjet-Unie `de grootste tragedie van de twintigste eeuw` heeft genoemd. Onder Poetin zou Rusland de democratische weg hebben verlaten die onder president Boris Jeltsin was ingeslagen.

Deze laatste conclusie is te ongenuanceerd. De jaren `90 onder Jeltsin waren verre van democratisch. Sterker nog: het is aan Jeltsin en zijn liberale hervormers te wijten dat de begrippen democratie, liberalisme en markteconomie in onmin zijn geraakt. Voor een meerderheid van de Russen staan ze gelijk aan chaos, armoede en diefstal.

Onder Jeltsin verkeerde de economie voortdurend in crisis. De shocktherapie die de jonge hervormers hadden bedacht om de overgang naar een markteconomie te versnellen, bleek ondoordacht. De rijkdommen van het land - grote industrieën en grondstoffen - werden verdeeld onder een kleine groep van oligarchen. Gewone mensen raakten hun spaargeld kwijt, salarissen en pensioenen werden maandenlang niet uitbetaald. Rusland overleefde op steun en leningen uit het Westen. De criminaliteit schoot omhoog: mafiagroeperingen maakten elkaar en het bedrijfsleven het leven zuur.

Na de ziekelijke en verwarde Jeltsin was de doortastende en sportieve president Poetin voor de Russen een verademing. Poetins populariteit groeide snel, mede dankzij zijn oorlogszuchtige opstelling jegens de Tsjetsjenen en dankzij de manier waarop hij Ruslands rijkste zakenmannen hun plaats wees. De oligarchen mochten hun rijkdommen behouden, mits ze zich niet langer zouden bemoeien met de politiek. De mediabaronnen Vladimir Goesinski en Boris Berezovski weigerden en moesten uiteindelijk het land ontvluchten.

Van hen leerde Poetin wat een machtig wapen televisie kan zijn. Toen vijf jaar geleden de kernonderzeeër de Koersk zonk en Poetin daar zijn vakantie niet voor afbrak, kreeg hij een stortvloed van kritiek over zich heen. Zijn populariteit daalde onmiddellijk. Niet lang daarna kwamen alle nationale televisiezenders onder controle van het Kremlin te staan.

Het is overigens een misvatting dat de oppositionele pers in Rusland monddood is gemaakt. Er zijn nog steeds bijzonder kritische kranten. Maar die bereiken slechts een kleine intellectuele bovenlaag. Meer dan de helft van de Russen leest nooit een krant.

Is Poetin nou een liberale hervormer of een autocratisch leider? Hij is het allebei. Poetin heeft zichzelf in het Kremlin omringd door twee radicaal verschillende groeperingen. Enerzijds de oude KGB-kameraden, en anderzijds hervormingsgezinde economen die hij heeft leren kennen in de tijd dat hij vice-burgemeester was in St.-Petersburg.

De oud-KGB`ers willen een sterke staat en een centraal geleide economie, de St.-Petersburgers zijn pro-westers en voor een markteconomie. Deze partijen voeren een constante machtsstrijd, Poetin treedt op als scheidsrechter. Zodra de ene partij een belangrijke overwinning heeft behaald, krijgt de andere ook iets gedaan. Na de veroordeling van de kritische oliebaron Michail Chodorkovski (winst voor KGB`ers) versoepelde de Russische regering de investeringsmogelijkheden voor buitenlandse bedrijven (winst voor liberalen).

Poetin baseerde zijn beleid op twee slagzinnen: `dictatuur van de wet` en `verticale macht`. De staat, of eigenlijk het Kremlin, moest weer oppermachtig worden. Ook dat heeft hij op een indrukwekkende manier voor elkaar gekregen, zeker als je bedenkt hoe gefragmenteerd en chaotisch Rusland onder Jeltsin was.

Poetin stelde regionale gezanten aan die toezicht hielden op lokale gouverneurs. Er kwam een partij van de macht, Eenheid Rusland, die sinds december 2003 een tweederde meerderheid heeft in het parlement. Na het gijzelingsdrama in Beslan schafte hij de verkiezingen van gouverneurs en regionale presidenten af. Zij worden voortaan door hemzelf benoemd.

Daarnaast wilde Poetin Rusland zijn internationale machtspositie teruggeven. Hij koos een opvallend machtsmiddel: geen wapens, maar energie. Dankzij de selectief optredende belastinginspectie, intimidatie en `vriendelijke` druk kwam een groot deel van de energiesector (57,4 procent) terug in handen van de staat - methoden die overigens niet minder dubieus zijn dan die waarmee de oligarchen in de jaren `90 de rijkdommen van de staat in handen kregen.

Onder Poetin is het Westen economisch afhankelijker van Rusland geworden. De staatsgebonden energiegigant Gazprom bevoorraadt nu al eenderde van West-Europa met gas. Duitsland is voor 39 procent van zijn gas van Rusland afhankelijk, Slowakije en Bulgarije voor 100 procent. Ook de VS, Japan en China zijn belangrijke afnemers. Westerse leiders kunnen wel klagen over de bureaucratie of over de oorlog in Tsjetsjenië; aan het eind van de dag gaat het economisch belang toch voor. Poetin realiseert zich dat goed en trekt zich steeds minder aan van de kritiek.

Sinds Poetins herverkiezing lijken de oud-KGB`ers in het Kremlin aan invloed te winnen. Het opzetten van een politieke partij is moeilijker gemaakt. Daarnaast heeft justitie een crimineel onderzoek geopend tegen de enige oppositieleider die in staat leek de liberalen achter zich te verenigen: de liberale oud-premier Michail Kasjanov.

Het liberale hervormingsprogramma dat Poetins team in de eerste vier jaar zo voortvarend ontwikkelde, is in zijn tweede termijn gestrand op de uitvoering. De eerste belangrijke verandering in de sociale wetgeving liep vanwege de klungelige invoering uit op een drama. In januari gingen miljoenen Russen de straat op om te protesteren tegen het wegvallen van hun gratis voordelen uit de sovjettijd, zoals gratis openbaar vervoer en subsidie op medicijnen. Het Kremlin trok de maatregelen grotendeels in en staakte de overige - hoognodige - sociale en economische hervormingen.

Wat Poetin zeer te verwijten valt, is dat hij een historische kans om te hervormen voorbij laat gaan. Want de omstandigheden zijn ideaal: hij geniet nog altijd de steun van ruim 70 procent van de bevolking, hij beschikt over een loyaal staatsapparaat, over onvoorwaardelijke steun van de staatstelevisie en over een goedgevulde schatkist.

Het Kremlin lijkt echter geobsedeerd door de presidentsverkiezingen in 2008 (Poetin mag zich volgens de Grondwet niet voor een derde keer kandidaat stellen) en het voorkomen van een revolutie. Poetin maakte deze maand bekend dat hij volgend jaar 3,3 miljard euro investeert in de sociale sector, niet voor hervormingen maar voor het verhogen van de salarissen van leraren en artsen en voor infrastructuur en huisvesting.

Deze zomer richtte het Kremlin een nationalistische jongerenorganisatie op onder de naam Nasji (Onze) die tegenwicht moet bieden aan revolutionaire jeugdbewegingen die zo`n belangrijke rol speelden bij de revoluties in Oekraïne en Georgië. Tegelijkertijd zitten 48 jonge activisten van de Nationaal Bolsjewieken al maanden in de gevangenis. Het enige wat deze studenten hebben misdaan is protesteren tegen Poetin en gebouwen bezetten.

Dat geeft meteen de grootste zwakte van Poetins presidentschap aan: de onbetrouwbaarheid van justitie en politie. Terwijl de Russen juist grote behoefte hebben aan een onafhankelijk justitieel apparaat. Dat is voor hen op dit moment veel belangrijker dan een democratie. De gewone Rus betaalt voortdurend steekpenningen: als hij in een auto rijdt, zijn kinderen naar school laat gaan, een dokter bezoekt of een bedrijf begint. Zoals de econoom Jevgeni Jassin vorige week in de krant Izvestija zei: `Iedereen die voor de staat werkt, is een dief of een bedelaar.`

Rusland heeft een prachtige Grondwet, waar niemand zich aan houdt. Rechters, procureurs en belastinginspecteurs doen precies wat de machthebbers hen opdragen. De wet is een wapen van de lokale en federale autoriteiten. De afgelopen jaren is dat erger geworden. In dat opzicht begint Poetins Rusland wel steeds meer te lijken op de oude Sovjet-Unie.

Daarom is het voor de Russen te hopen dat er in 2008 een einde komt aan het tijdperk-Poetin. Dat het Kremlin de deuren opent voor een nieuwe generatie politici, die niet meer voortkomt uit het oude sovjet-apparaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden