Met dank aan Essent

Wat te doen met de miljarden euro’s die provincies hebben opgestreken na de verkoop van Essent en Nuon? Overijssel geeft ze uit, Gelderland niet....

Amsterdam Dankzij de miljarden van energiebedrijf Essent kunnen de inwoners en bezoekers van Overijssel binnenkort een reeks van extra voorzieningen tegemoet zien. Fietsers krijgen extra stallingen, een fietsrouteplanner en nieuwe paden voorgeschoteld. Voor vrachtwagenchauffeurs verrijzen langs de A1 betere toiletten en douches op de parkeerplaats. En voor duizend werkloze jongeren heeft de provincie een leertraject in de aanbieding.

De drie projecten zijn slechts een kleine greep uit een grootscheeps investeringsprogramma dat de provincie heeft opgetuigd. In mobiliteit, jeugdzorg, ruimtelijke ordening, water, en in culturele en sociale infrastructuur investeert Overijssel tot en met 2011 in totaal 300 miljoen euro. En daarmee is de koek voor de Overijsselaars nog niet op. Tot en met 2025 is er in totaal 1,4 miljard opzijgezet om de ‘duurzaamheid en ruimtelijke kwaliteit’ van de provincie te vergroten.

Potverteren
Alle extra’s zijn te danken aan de succesvolle verkoop van energiebedrijf Essent aan het Duitse RWE in de zomer van 2009. Door deze politiek zwaar bevochten verkoop – zowel landelijk als in de provincie lagen politici aanvankelijk dwars – kregen de grootaandeelhouders van Essent netto zo’n 7 miljard euro uitgekeerd. Bij grootaandeelhouder Overijssel kwam er uiteindelijk 1,2 miljard euro op de bankrekening binnen.

Voor de provincies gaat het om enorme bedragen. Jaarlijks hebben ze 7 miljard te besteden. Het grootste deel hiervan is door de rijksoverheid geoormerkt voor uitgaven aan onder meer wegen, openbaar vervoer, jeugdzorg en ruimtelijke ordening. Alleen het geld uit het landelijke Provinciefonds (1 miljard per jaar ) en het bedrag dat via de motorrijtuigenbelasting binnenkomt (1,2 miljard per jaar) kunnen de provinciale bestuurders naar eigen inzicht besteden. Dankzij de extra opbrengst uit de verkoop in 2009 van de energiebedrijven Essent en Nuon van bijna 13 miljard euro, hebben de gedeputeerden opeens veel meer speelruimte.

Aan de politici in de regio de cruciale vraag hoe dit enorme bedrag te besteden. De meningen verschillen enorm, zo blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. Gedeputeerden uit Overijssel, Noord-Holland en Groningen kiezen onomwonden voor het uitgeven van de energiemiljarden, waar bestuurders uit bijvoorbeeld Gelderland en Limburg zich veel zuiniger opstellen. In Gelderland is ‘potverteren’ uit den boze en moeten de miljarden ook voor ‘toekomstige generaties’ beschikbaar zijn, laat een woordvoerder weten.

De gedeputeerden uit Overijssel en Noord-Holland, beiden van VVD-huize, zijn niet onder de indruk van het verwijt dat zij het geld over de balk gooien. ‘We zijn toch geen bank’, zegt gedeputeerde voor financiën Job Klaasen uit Overijssel. ‘De overheid moet haar centen weer terugstoppen in de maatschappij.’

De provincie is tenslotte geen vermogensbeheerder, beaamt zijn collega Elisabeth Post, gedeputeerde voor financiën in Noord-Holland. ‘De burgers krijgen er tastbare voorzieningen voor terug.’

Overijssel heeft wel zitten dubben hoe om te gaan met de Essent-opbrengst, zegt Klaasen. ‘Al jaren geleden is besloten het belang in Essent te verkopen. Vervolgens was de vraag: hoe geef je het terug aan de burger?’

Overijssel had de opbrengst van 1,2 miljard euro kunnen verdelen over zijn miljoen inwoners. Dat is een eenmalige cheque van 1.200 euro per burger. Toch deed Overijssel dat niet, zegt Klaasen. ‘Onze insteek is dat we het geld gebruiken om de kwaliteit en weerbaarheid van de provincie te vergroten. Zo hoort een overheid toch ook te opereren.’

Noord-Holland had net besloten om de belasting op motorrijtuigen (opcenten) te verhogen om allerlei ambitieuze plannen te kunnen betalen. Dankzij de verkoop van Nuon, waartegen de provincie overigens was gekant, kwam er echter opeens een zak geld beschikbaar om de projecten te betalen. Toch werd de belastingverhoging niet teruggedraaid. ‘Inmiddels had het Rijk de bijdrage uit het provinciefonds verlaagd’, zegt Post.

Over de bezuinigingen van het Rijk is in de provincie flinke kritiek te beluisteren. Door minder geld te geven, wordt de verkoop winst uit de energiebedrijven eigenlijk afgeroomd, zo vinden de gedeputeerden.

Over de besteding van de energiemiljarden is al dik een jaar een polemiek gaande tussen het Rijk en de provincies. De rijksoverheid wil de rijke provincies jaarlijks korten naar rato van het vermogen dat zij bezitten. Als een provincie dus eigenaar is van een bedrijf en jaarlijks dividend incasseert, of als een provincie op zijn vermogen spaargeld opstrijkt, wil het Rijk minder geld betalen. De rijke provincies vinden dat oneerlijk, omdat zij in hun ogen het vermogen in het verleden met hard werken zelf hebben verdiend.

De rijksoverheid voelt zich in dit dispuut gesterkt door een lijvig rapport uit maart 2009 van de Raad voor de financiële verhoudingen, een adviesorgaan voor de overheid. Deze raad vindt dat bij de verdeling van het geld uit het provinciefonds wel degelijk rekening moet worden gehouden met het vermogen van provincies.

Sterker nog, ook als provincies als Overijssel en Noord-Holland snel hun energiemiljarden opmaken, moeten zij voor dit bedrag worden gekort. Wat de raad betreft, zullen de provincies jaarlijks voor zo’n 600 miljoen euro worden aangeslagen.

‘Je straft toch niet een provincie die in het verleden goed met haar geld is omgesprongen en daarmee vermogen heeft opgebouwd’, vindt Post uit Noord-Holland. ‘Destijds heeft de provincie besloten het geld niet in iets anders te stoppen, maar te investeren in een energiebedrijf. Het is dan raar om dit geld af te romen. Anderzijds snap ik ook wel dat het Rijk arme provincies tegemoet wil komen, zodat zij ook noodzakelijke investeringen kunnen plegen.’

Minder ambtenaren
Bij het bezuinigingspakket dat het kabinet Balkenende IV in het voorjaar van 2009 afkondigde, werd besloten de provincies alvast met 300 miljoen te korten. Dat is ruwweg een kwart van het bedrag dat zij jaarlijks uit het Provinciefonds ontvangen.

Bovendien dreigen meer bezuinigingen. Bijna alle partijen dringen in hun verkiezingsprogramma’s aan op het verkleinen van het ambtenarenapparaat.

Gedeputeerde Klaasen uit Overijssel houdt er ernstig rekening mee dat de winst ten dele wordt afgeroomd. ‘Maar er is iets raars aan de hand als een overheid wordt geblokkeerd om te investeren. We doen dit ook voor de BV Nederland.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden