Met dank aan de smoelcourant

GEVALLEN VROUWEN doen het altijd goed, in de literatuur. Ze leiden een leven dat afwijkt van het gemiddelde, omgeven als het is door een waas van zonde....

Arjan Peters

De in Suriname geboren debutant Clark Accord (1961) wijkt af van de hierboven bedoelde fatsoensrakkers, zij het dat hij in zijn uitvoerige dankbetuiging die voorafgaat aan zijn roman De koningin van Paramibo, niet alleen tante Emmelien en oma Juliette, maar 'bovenal de Heer' dankt voor suggesties en influisteringen.

Het boek handelt over het leven van Wilhelmina Angelica Adriana Merian Rijburg (1902-1981) een van Suriname's beroemdste prostituees. De voormalige kolonie had haar eigen koningin Wilhelmina, zo wil de overlevering. Ook trots, ook een opvallende verschijning, met dit verschil dat de donkere Wilhelmina eenzaam maar wél alleen stierf.

Ze werd gepest en gemeden, leed pijnen en had enkel nog gezelschap aan haar 51 honden. Maar zij was tot kort daarvoor, reeds over de zeventig jaar, een bezienswaardigheid die zich nooit schaamde voor haar professie waarin ze meer dan vijftig dienstjaren vol maakte. Integendeel, menig stadgenoot wist ze te provoceren met haar lichaam en verbale kracht. Collega's die op latere leeftijd de eerzaamheid hadden verkozen, en de kerels die ooit in het geniep van haar diensten gebruik hadden gemaakt, waren als de dood voor de loslippige tante.

Opkomst en ondergang van een oude hoer, heeft Clark Accord bedoeld op te tekenen. Elk hoofdstuk speelt in een ander jaar, en telkens volgt hij een ander personage dat op de een of andere manier in contact kwam met die roemruchte Wilhelmina, die bekender was onder haar artiestennaam Maxi Linder. Een mengvorm van fictie en oral history, afgaande op de flaptekst en de woorden vooraf van de auteur. Het aardige is dat er betrekkelijk weinig moral history bij komt kijken.

Clark Accord vertelt dan wel dat het leven van Maxi Linder een allerminst benijdenswaardig slotakkoord kende, maar de opgewektheid van de voorafgaande hoofdstukken laat de indruk onaangetast dat 'de Zwarte Parel van de West' het al met al niet gek getroffen had. Tenslotte, hoeveel deugdzame mensen zijn er niet die na een leven van bidden en oppassen, beloond worden met een slepende ziekte en hun levenseinde even desolaat verbeiden?

Accord wil niet demonstreren dat Maxi beter een vromer vak had kunnen uitoefenen - en zo hij dat mocht vinden, dan lukt het hem in elk geval niet die overtuiging over te dragen. De koningin van Paramaribo heeft een aangename, ongedwongen verteltoon. Zoals de inwoners van Paramaribo bijeen plachten te komen op marktpleinen en in uitspanningen, om elkaar via de 'smoelcourant' op de hoogte te houden van nieuws en roddels, zo losjes verdeelt Accord zijn verhaal over een groot aantal personen. Zijn boek is een marktplein. Alleen daar kun je immers de bonte geschiedenis van Maxi Linder te horen krijgen. Zo toont hij een andere kant van de geschiedenis, eentje die niet uit de officiële courant is op te doen.

Stijl is niet het sterkste punt van deze debutant, en dat is hem - anders dan tante Irma, oom Theo en al die anderen die hem van materiaal hebben voorzien - aan te rekenen. Accord springt zorgeloos om met dooddoeners, en lijdt als vele andere debutanten aan bijvoeglijke-naamwoordenkoorts. 'Ondanks de klemmende omarming van de warme nacht lag hij te rillen van de kou': dat kan simpeler, zonder verlies van zeggingskracht. 'De warme klank van haar lage stem bleef als een zwoele tango in zijn oren nagalmen. In de pupillen van haar ogen zag hij een vuur branden, waarvan de vlammen een uitwerking op hem hadden als van een liefdesdrank. Een drank uit haar beker, die hij tot de bodem leeg zou willen drinken.' Erg warm word je er niet van. Om helemaal te zwijgen van een constructie als 'niet lang nadat de door de voetballende benen opgestoven stofwolken waren gaan liggen'. Benen kunnen voetballen, dat is waar, maar alleen als ze aan mensen vastzitten.

De schrijver is, meldt de uitgever, in Amsterdam werkzaam als 'make-up artist'. Hij zal zijn eigen redenen hebben geïnteresseerd te zijn in de verhalen over die kleurige madam, die voorzien van kostelijke stoffen, hoeden, smuk en opsmuk door de zinderende hoofdstad van Suriname paradeerde. Ze was al jong verzot op films met de Noorse cowboy Max Linder, en maakte dat op luide toon kenbaar in de bioscoop, die ze in cowboy-outfit betrad. Ze ontving de rijkste schuinsmarcheerders bij zich thuis, kwam zoveel te weten dat ze politici kon chanteren, en deed in stilte veel goed door arme kinderen geldelijk te ondersteunen. Uiteindelijk kreeg ze stank voor dank, en werd ze door de gegoede burgerij met de nek aangekeken, maar daar kijkt de lezer niet van op. Wat had ze dan verwacht? Dat allen die op enige manier gebruik van haar hadden gemaakt, de oude Maxi op hun beurt zouden eren met bezoeken en presentjes?

Toen ze als klein meisje was ontmaagd door een bronstige buur, kreeg de geschokte Maxi de volgende levenswijsheid te horen van Mapauw, een oude prostituee die op hun erf woonde: 'Mannen vinden altijd hun weg en vrouwen vallen nooit. (. . .) We kunnen wel schelden op mannen, maar ze moeten er wel zijn. Als je het spel goed speelt, kun je ze helemaal naar je hand zetten. Tussen onze benen huist een schat.'

Daar doet Maxi haar voordeel mee. Al suggereert Accord aan het eind dat Maxi niet altijd even goed heeft geluisterd naar deze spreuken en om die reden vereenzaamd sterft, voor het leeuwendeel viert Maxi het leven wel degelijk volgens de aanwijzingen van Mapauw. In De koningin van Paramaribo heersen warmte en geklets, de lol van het café en de bioscoop, de opwinding over een nieuwe lading matrozen uit Amerika en de klokkende lach van Maxi. Een zelfstandige vrouw, die mannen naar haar pijpen liet dansen, en die meer dan een halve eeuw voor Monica Lewinsky wist wat je als animeermeisje kunt doen met de sigaar van een man. Haar aansteken, bijvoorbeeld.

Nee, het wil er maar niet in dat deze roman vooral wil laten zien wat ervan komt, als een vrouw valt en er niet over peinst weer op te staan, al heeft ze haar houdbaarheidsdatum verre overschreden. Daarvoor is Clark Accord een te gezellige verteller. Ofwel slaagde ook hij er niet in het beeld dat hij verkreeg door de legenden over deze stoere motyo die pas pruilde toen ze opgebaard lag, met gevoel voor relativering op te tekenen. Daarvoor is Maxi Linder nog steeds te sterk. Zo is de levendigheid van de smoelcourant in dit boek bewaard gebleven.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden