Met dank aan de kunstmaan

Het Museon laat in een nieuwe zaal het belang zien van de ruimtevaart voor het dagelijks leven. Raketten die niet hoger komen dan 2 kilometer tellen ook mee.

Een kleine twintig jaar voor de eerste mens de kosmos werd ingeschoten, kregen de Hagenezen al een voorproefje van de ruimtevaart, zonder dat ze het wisten. Op 8 september 1944 vuurde de Duitse bezetter vanuit Den Haag een van hun eerste V2-raketten af. In Engeland vielen door dit projectiel drie doden. Werner von Braun, bedenker van de Vergeltungswaffe 2, sprak van een treurige dag.


Een half jaar en honderden V2's later waren de Britten de beschietingen beu. In maart 1945 stuurden ze bommenwerpers naar Den Haag om de lanceerinrichtingen van de nazi's te vernietigen. Door een coördinatiefout maakten die toestellen de wijk Bezuidenhout met de grond gelijk. Vijfhonderd inwoners vonden de dood.


Driekwart eeuw later kunnen Hagenezen zien dat het toch nog goed is gekomen met de erfenis van Von Braun, die later in Amerikaanse dienst de eerste mens op de maan zette. In een nieuwe Satellietenzaal beschrijft het Museon de impact van de ruimtevaart. 'Je ziet de kunstmanen niet, maar ze zijn wel van invloed op het dagelijks leven', stelt conservator Ben van Tilborg.


Dat is het thema geworden: 'Ver weg - toch dichtbij'. Satellieten stellen ons in staat te telefoneren met de andere kant van de aarde en tv-reportages te zien uit verre landen. Dankzij gps-kunstmanen wijzen onze TomToms de weg naar huis. Meteorologische satellieten helpen het KNMI het weer van morgen te voorspellen.


De Satellietenzaal is ingericht als de boeg van een futuristisch ruimteschip, waarvan het raam bestaat uit verschillende vensters. Er zijn modellen van raketten, zoals die van de Saturnus V, die met een groot wiel in beweging zijn te zetten. In een videofilm legt een Nuon-medewerker met touwen uit hoe satellietnavigatie werkt. Op een ander scherm kunnen bezoekers raden wat ze zien op foto's die door kunstmanen van de aarde zijn gemaakt. In een oude houten kast wordt de geschiedenis van de ruimtevaart belicht, tot aan de lancering van de allereerste kunstmaan door de Russen in 1959. In eeuwenoude Indiase geschriften is al sprake van goden die in schepen door de kosmos voerden.


De kunstmanen in de Satellietenzaal zijn nep, op een kopie na van de Delphi C. Dat is een kleine sonde - een baksteen met sprieten - die werd gebouwd door studenten van de TU Delft en in 2008 vanaf een basis in India werd gelanceerd. 'Echte kunstmanen zijn te groot voor deze ruimte', legt Van Tilborg uit. 'We hebben alleen satellieten nodig om het verhaal te vertellen. Als je het echte werk wilt zien kun je terecht bij de Space Expo in Noordwijk. Zo vullen we elkaar mooi aan.'


Ook het ruimtepak met logo van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, bungelend aan de wand, is niet authentiek. 'Het is zelfs te duur om na te maken.' De bezoeker moet als het om originaliteit gaat doen met een reserve-instrument van de ruimtetelescoop Hubble en een zonnesensor tussen de brokstukken van een ontplofte raket.


Het meeste materiaal in de Satellietenzaal heeft het Museon gekregen van ruimtevaartenthousiasten bij TNO, de TU Delft, de overheid en de pers. 'Het is een kleine groep, maar fanatiek. Zij droomden er als jongetje of meisje van 8 al van dat ze astronaut werden.'


Aan tastbare ruimtevaartgeschiedenis heeft Nederland weinig te bieden. We brachten slechts twee satellieten in de ruimte, de ANS in 1974 en de IRAS in 1983, samen met de Britten en de Amerikanen. Daarna bouwden wetenschappers vooral sterrenkundige meetinstrumenten voor buitenlandse satellieten. De projectielen die de amateurraketvereniging NERO sinds 1959 lanceert komen niet hoger dan 2 kilometer. De kosmos begint op 100 kilometer hoogte. Een van NERO-raketten hangt boven de ingang van de Satellietenzaal.


De Delftse studentenvereniging DARE houdt elk jaar een wedstrijd, waarbij teams met een budget van 75 euro een ei naar een hoogte van 1 kilometer moeten schieten en heelhuids laten landen. NERO opereert onder andere vanaf de militaire basis in 't Harde (Gelderland); DARE wijkt voor zwaardere raketten uit naar een Europese lanceerbasis in het noorden van Zweden.


Nederland heeft maar twee landgenoten die buiten de dampkring verkeerden - Wubbo Ockels (in 1985) en André Kuipers (2004). Kuipers is sinds eind december bezig aan een tweede missie. De astronaut-arts kreeg vorige week te horen dat hij een maand langer in het internationale ruimtestation ISS moet vertoeven.


Als het aan Ben van Tilborg ligt wordt de Satellietenzaal naar de Amsterdammer genoemd. 'Ik moet dat alleen nog intern er door krijgen', aldus de conservator. Die moet ook Kuipers nog zien te overtuigen. 'Die reageerde op het plan met: maar ik ben toch nog niet dood?'


Ver weg - toch dichtbij

Museon, Stadhouderskade 37, Den Haag, www.museon.nl, dinsdag tot en met zondag geopend van 11.00 tot 17.00, toegangsprijs vanaf 5,50 euro (kinderen), volwassenen 10 euro


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden