Met clubgevoel op weg naar Zwarte Vrijdag Reconstructie Hoe de formatie van Paars-plus strandde

De sfeer tijdens de onderhandelingen was goed. Maar een Paars-plus-kabinet bleek onhaalbaar. Het CDA kan nu alsnog een centrale rol gaan vervullen....

In de tuin achter het huis van Herman Tjeenk Willink, fijn beschut aan een lommerrijke weg op de grens van Den Haag en Scheveningen, leggen de fractievoorzitters van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks op donderdagavond 1 en vrijdag 2 juli in het geheim de kiem voor een hernieuwde poging een Paars-plus-kabinet te formeren.

Terwijl de pers zich donderdag laaft aan de parlementaire barbecue en aan het slotfeest in perscentrum Nieuwspoort, en Nederland op vrijdag ziet winnen van Brazilië, krijgt informateur Tjeenk Willink de fractievoorzitters enthousiast. VVD-leider Mark Rutte incluis, ondanks de wetenschap dat de drie linkse partijen elkaar zullen vasthouden, ondanks de mislukte anderhalve dag ‘snuffelen’ in juni en ondanks de al bekende struikelblokken als de hoogte van de bezuinigingen, de hypotheekrenteaftrek en de kilometerheffing.

Een avond en een ochtend brainstormen Mark Rutte, Job Cohen, Alexander Pechtold en Femke Halsema in de warmte van Tjeenks terras over de kansen van het nieuwe kabinet, het motto en de nieuw aan te zoeken informateurs. Alle vier kunnen ze zich vinden in de slogan die her en der al in de campagne werd gebruikt: ‘Bezuinigen, hervormen, investeren’. In de weken nadien gaat die fungeren als adagium voor het kabinet-Rutte I.

Er wordt nog wat gekibbeld over de aan te stellen informateurs: moet het er één worden, of twee, en wie? Eén zou deze informatieronde danig bespoedigen, betogen sommigen. En dan liefst iemand met een neutraal zakelijk profiel, lenig van geest, dat zou het ingewikkelde proces dat eraan komt ten goede komen. Dat Rutte en Cohen uiteindelijk vertrouwelingen adviseren met een scherp politiek profiel, Uri Rosenthal (VVD) en Jacques Wallage (PvdA), kan niet op ieders enthousiasme rekenen, ook niet in de fracties van de betrokken partijen. Maar het mag de pret niet drukken.

Op maandag 5 juli maakt Herman Tjeenk Willink op een persconferentie zijn eindverslag bekend: onder leiding van Rosenthal en Wallage gaan die week de onderhandelingen over Paars-plus van start. De afzwaaiende informateur geeft de onderhandelende partijen een onorthodoxe notitie mee. Het moet een compact regeerakkoord worden, schrijft hij, met ‘vrije kwesties’ die partijen buiten de coalitie met wisselende meerderheden in de Tweede Kamer kunnen regelen. Als in een open huwelijk waarin vreemdgaan wordt getolereerd.

Diezelfde maandagavond heeft Paars-plus zijn eerste formele beraad. Er wordt afgesproken niet negatief uit te ruilen, zoals dat in het vorige kabinet zo vaak gebeurde: als jij afziet van dat plan, haal ik mijn voorstel ook van tafel. De onderhandelaars maken een groslijst met onderwerpen die de revue moeten passeren.

Dinsdag 6 juli
’s Ochtends geven Rosenthal en Wallage een persconferentie. Hoofdboodschap: het wordt inderdaad het compacte regeerakkoord waar Tjeenk Willink op zinspeelde. Daarna gaan de deuren van de Eerste Kamer dicht. De vier fractievoorzitters hebben een ‘radiostilte’ afgesproken. Zelfs Halsema (73 duizend volgers) stopt met twitteren. Alleen Pechtold trekt zich niets aan van het ‘twitterverbod’ dat de informateurs afkondigen, al plaatst hij geen inhoudelijke berichtjes meer over de gesprekken. Bovendien: het is de dag van Nederland-Uruguay, voor de buitenwereld net even belangrijker dan de dichte deuren bij Paars-plus.

De onderhandelingen beginnen die dag met de vraag of het gezelschap moet verhuizen van het Binnenhof. Vooral de informateurs zijn voorstander van een andere locatie, waar ze in het geheim, zonder meeglurende journalisten, een regeerakkoord in elkaar kunnen timmeren. Die locatie hoeft niet zo ver weg te zijn als Beetsterzwaag (Friesland) bij de vorige formatie. Teambuilding op een afgelegen plek heeft deze groep niet nodig, een alternatief in Den Haag is ook goed.

De onderhandelaars zijn het niet met de informateurs eens. Zij verkiezen de Eerste Kamer. Symbolisch, opdat er nog iets van openheid in het proces blijft, maar ook omdat ze eenvoudig ruggespraak kunnen hebben met hun fracties. Je loopt simpel even naar de overkant, dat bevordert de vaart in het proces.

De vergaderruimte in de Eerste Kamer is hard aan restauratie toe. Het is er warm, maar een luchtje scheppen is er eenvoudig. Als de onderhandelaars gezien willen worden, lopen ze het Binnenhof op. Daar hangen journalisten rond en dagjesmensen die graag een glimp opvangen. Willen ze ongezien blijven, dan gaan ze het dak op. Het uitzicht over het oude centrum van Den Haag is daar fenomenaal. Het is er koel, en als beneden de gesprekken wat al te verhit raken, is er reden hier extra lang te blijven.

Waar Pechtold als gelegenheidsroker normaliter slechts af en toe een sigaartje opsteekt, gaat hij deze twaalf onderhandelingsdagen mee in het pauzeritme van Halsema. Het lijkt vooral een functioneel sigaretje: ze opereren vaak als duo tegen de twee ‘groten’.

Het is in die beginfase dat de meeste partijen vaststellen geen ‘natuurlijke’ tweede man of vrouw te hebben. Omdat de financiële crisis een grote rol speelt, wordt besloten de financieel specialisten, tevens allen generalisten, in principe als eerste secondant mee te nemen: Stef Blok bij de VVD, Ronald Plasterk bij de PvdA, het nieuwe Kamerlid Wouter Koolmees bij D66 en Jolande Sap bij GroenLinks.

Per dossier gaan er ‘subgroepjes’ aan het werk. Het begint met een paar, over integratie, mobiliteit, veiligheid. Na verloop van tijd zijn het er wel acht.

De ‘hoofdtafel’, die van de fractievoorzitters in het gebouw van de Eerste Kamer, legt allerlei punten voor aan de ‘subtafels’. Gebeurt dat in persoon, dan heet het een ‘warme overdracht’; gebeurt het schriftelijk, ook de rapportage terug, dan is het een ‘koude overdracht’.

Er ontstaat een licht clubgevoel: wij zijn aan iets bijzonders begonnen. De onderhandelaars bedenken een lijst met onderwerpen die het kabinet ‘smoel’ moeten geven.

Op tafel bij Rosenthal en Wallage staan twee snoeppotten, vooral gevuld met drop. Er is een mandje met mandarijnen, appels, bananen en kiwi’s. Nee, aan de omstandigheden zal het niet liggen.

Donderdag 8 juli
De informateurs krijgen eenmalig hun zin: er wordt ’s middags vergaderd in het Johan de Witthuis aan de Kneuterdijk, op loopafstand van de Eerste Kamer. Er is een binnentuin, waar een paar tafels aan elkaar worden geschoven. Immigratie en integratie is het onderwerp hier, een dossier dat tot verrassing van de betrokkenen – als het ontdaan wordt van alle retoriek – voor Paars-plus niet het grote struikelblok zal blijken te zijn.

Dit in tegenstelling tot het onderwerp mobiliteit. Het subgroepje dat daarvoor wordt samengesteld, bestaat uit Charlie Aptroot (VVD), Diederik Samson (PvdA), Boris van der Ham (D66) en Kees Vendrik (GroenLinks). Tot hun pakket hoort de omstreden kilometerheffing. Aptroot en Samson vechten elkaar de tent uit.

Zo erg, dat Samson later wordt vervangen door Sharon Dijksma, al is de officiële verklaring dat Samson met vakantie ging. Er is een belronde van de fractievoorzitters voor nodig om de gemoederen tot bedaren te brengen. En dat terwijl er wel degelijk voortgang werd geboekt. Voor de VVD was uiteindelijk accijns op benzine bespreekbaar; GroenLinks was in laatste instantie bereid in een kabinet te stappen zonder kilometerheffing, in ruil voor vergroening van de belastingen.

Om tot een compromis te komen, is er zelfs een blik geworpen op het verkiezingsprogramma van het CDA: hoe wilden zij de files ook alweer oplossen?

Hoewel de sfeer aan de ‘hoofdtafel’ nog altijd goed is, is er soms irritatie over het grote aantal onderhandelaars. Met vier partijen en twee informateurs kost het een hoop tijd eer iedereen zijn zegje heeft gedaan. Vooral de kleine partijen voelen zich weleens tekortgedaan. Betogen halen soms hun einde niet, of ze houden noodgedwongen hun mond als niemand hun iets vraagt. Om iedereen gelijke kansen te bieden, wisselen de informateurs af en toe de opstelling. Maar meestal zitten Rutte en Cohen gezamenlijk vooraan.

Ook het generatieverschil is merkbaar. Waar Cohen, Rosenthal en Wallage de tijd nemen voor hun betoog en anderen rustig laten uitspreken, onderbreken Rutte, Pechtold en Halsema elkaar om de haverklap. Druktemakers versus oude bedeesde heren.

Zondag 11 juli
De dag van de finale Nederland-Spanje. Om het groepsgevoel tussen de onderhandelaars te bevorderen, doet een van hen het voorstel die avond samen te kijken. Het plan strandt op de verplichtingen elders van Job Cohen.

Het is een rustig weekend, volgens sommige onderhandelaars iets té rustig. Waarom ligt het praten in het weekeinde stil? Waarom zijn avondvergaderingen überhaupt niet standaard, waarom maar vijf of zes uur per dag onderhandelen? De koningin maande toch tot spoed?

Woensdag 14 juli
De dag waarop iedereen er een beetje in begint te geloven. Paars-plus, het kan! Tevreden constateren de onderhandelaars dat er al anderhalve week niets naar de pers is gelekt. Er is discipline over en weer.

Die middag is er een inspirerende discussie over het onderwijs in Nederland. De drie ex-staatssecretarissen van Onderwijs aan tafel (Rutte, Cohen, Wallage) zijn aan elkaar gewaagd. Artikel 23 passeert de revue, de vrijheid van onderwijs waar zo vaak de degens over zijn gekruist. De brede school komt aan bod, de onderwijsinspectie, topuniversiteiten.

In eerdere gesprekken over een kernkabinet is er vrij gefilosofeerd over de toekomst van het onderwijs: lager onder wijs zou aan Sociale Zaken kunnen worden gekoppeld, hoger onderwijs aan een ministerie dat Kennis en Innovatie kan heten. Ook de voorzitter van de Raad voor Openbaar Bestuur (Wallage), hartstochtelijk pleitbezorger van een kernkabinet, laat af en toe flink van zich horen. De gezamenlijke wil om de bureaucratie te bestrijden geeft elan.

Het avondeten wordt gezamenlijk gebruikt, in tegenstelling tot die andere dagen waarop de fractieleiders hun eigen maaltijd organiseerden, bijvoorbeeld in Nieuwspoort, en Rosenthal en Wallage in de zijkamer van de onderhandelingsruimte een rijstmaaltijd nuttigden.

Het gezelschap eet die woensdagavond aan de Raamweg, net buiten het Haagse centrum, bij Diner Thuis. Het wordt een gezellige avond in het besloten restaurant, gevestigd in een monumentaal stadspand. De onderhandelingen komen weliswaar geen stap verder, maar een goede sfeer is ook wat waard.

Ook de dag erna, donderdag, is de stemming prima. Twee secretarissen-generaal komen langs, de hoogste ambtenaren van Algemene Zaken en Financiën. Het gaat over het bankentoezicht, de stresstest, Europa en de financiële markten.

’s Middag leveren de financieel secondanten hun, wat is gaan heten, ‘houtskoolschets’. Het zijn de punten van overeenstemming tussen de partijen, in potlood. Een echt akkoord is er immers pas als er een totaal akkoord is. Het valt niet tegen hoe ver ze al zijn.

Na de pauze met een ijsje van de Italiaanse ijscokar op het Binnenhof gaat het verder over de inrichting van een kernkabinet met half zoveel ministers als in de vorige regering. Hoe voegen we Landbouw en Economische Zaken samen? Wat wordt de rol van een staatssecretaris? Hoe mogen die zich in de nieuwe constellatie in het buitenland gaan noemen? Het wordt een leuke, pittige discussie met een optimistisch einde.

Vrijdag 16 juli
Zwarte Vrijdag, het keerpunt in Paars-plus.

De subgroep mobiliteit, die van de ruzie tussen Aptroot en Samsom over de kilometerheffing, koppelt haar resultaat terug, en het is weinig hoopgevend.

Ze komen bijna met minder terug dan waarmee ze op pad zijn gestuurd. Dan komt wonen (hypotheekrenteaftrek) voorbij, ook al geen dossier met perspectief op overeenstemming. Vervolgens sociale zekerheid, waarin de VVD bezuinigingen wil doorvoeren die PvdA en GroenLinks onmogelijk voor hun rekening kunnen nemen.

Ook over het begrotingssaldo lopen de meningen nog enkele miljarden uiteen. Zelfs negatieve uitruilen komen op tafel – waarvan op de eerste dag zo vurig was afgesproken er niet aan te beginnen.

‘Waar staan we?’, vraagt informateur Rosenthal aan de troepen. De onderhandelaars gaan slecht uit elkaar en chagrijnig het weekeinde in. Een agenda voor na het weekend is er nog niet.

Dinsdag 20 juli
Hoewel Rutte die zaterdag van zijn partijbaronnen groen licht krijgt voor Paars-plus, is het op maandagochtend feitelijk bekeken. Bezuinigingen van 18 miljard, exclusief lastenverzwaring, zonder gemorrel aan de hypotheekrenteaftrek, zonder kilometerheffing – het blijven voor Rutte ononderhandelbare voorwaarden, en voor de anderen onoverkomelijke hordes. Rutte zou dan weliswaar geen ‘taboes’ hebben bij het onderhandelen over Paars-plus, ‘piketpalen’ heeft hij wel.

Alle dossiers komen maandag en dinsdag zonder agenda in rondjes voorbij. Pechtold doet een poging Rutte op zijn gemak te stellen door te benadrukken dat D66 in het VVD-kamp zit wat bezuinigen betreft. In een poging de sfeer te verbeteren grijpen de informateurs terug op ‘simpele’ onderwerpen: de Winkeltijdenwet bijvoorbeeld (winkelen op zondag) – alsjeblieft even iets waar partijen het wél over eens zijn.

Op dinsdag gaan de rondjes nog rapper en wisselen de onderwerpen elkaar nog sneller af. Om half vijf trekken de informateurs zich terug in het zijkamertje waar ze vaak dineren. Als ze terugkomen, stellen ze de beslissende vraag: ‘Met het gegeven van 18 miljard euro aan bezuinigingen, gevoegd bij alle randvoorwaarden, zien jullie dan spoedig een Paars-plus-kabinet tot stand komen?’ Ruttes antwoord verrast niet. Nee, wat hem betreft is het over.

Dan krijgt Pechtold het woord, maar hij vindt dat het antwoord op volgorde van grootte moet worden gegeven: eerst Cohen.

Tot verbijstering van Halsema en Pechtold zegt ook Cohen dat hij verder onderhandelen over Paars-plus niet meer ziet zitten.

De ‘kleine’ onderhandelaars kijken elkaar aan: het linkse verbond, zomaar aan diggelen? Welk kabinet wil Cohen dan?

Pechtold en Halsema willen dóór en beantwoorden de vraag van de informateurs met een volmondig ja. Paars-plus is immers het kabinet waar D66 en GroenLinks het liefst in willen zitten.

Maar het is over: de hoofdpersonen gooien de handdoek in de ring. Iets over half zes ontvangt de pers een sms van de Rijksvoorlichtingsdienst: ‘Informatiepoging leidt niet tot resultaat.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden