Met chagrijnen kom je er niet, dus die vallen af

Het spel is op de wagen, de formatie is vrijdag begonnen. Hoe gaan VVD en PvdA hun standpunten bij elkaar brengen in een regeerakkoord? En wie gaan straks de kabinetsposten bemensen? De Volkskrant waagt zich alvast aan een voorspelling hoe het balletje gaat rollen.

Een nieuw kabinet van VVD en PvdA 'moet als collectief iets uitstralen'. Informateur Wouter Bos zei het vrijdag, en hij kan het weten, als vicepremier in het kleurloze kabinet-Balkenende IV. 'Het totale profiel is misschien wel belangrijker dan het standpunt op een individueel dossier.'


Vanaf nu heerst naar buiten toe de totale radiostilte in de kabinetsformatie, maar binnenskamers is het spel op de wagen. Niet alleen over de 'uitruil' van dossiers, maar ook over de vraag wie straks de kabinetsposten moeten gaan bemensen. Eén ding is zeker: Mark Rutte (VVD) en Diederik Samsom (PvdA) hebben namen in hun hoofd. Die zullen moeten passen bij dat ene grote voornemen: de twee willen een akkoord op hoofdlijnen, met ministers aan het roer die zelf de ruimte krijgen om invulling te geven aan het beleid. Geen 'gestold wantrouwen' in een detaillistisch regeerakkoord, maar de chemie van 'een heel goede ploeg', zoals Rutte het nu al noemt.


In 2010 heeft de premier iets gezegd over zijn selectiecriteria. Zijn ministers moeten 'niet arrogant' zijn, 'een beetje positief in het leven staan, scherp weten wat ze willen, maar er ook tegen kunnen als ze een keer niet hun zin krijgen'. Dat was bij het aantreden van een minderheidskabinet, een ploeg die wist dat voor elke meter terreinwinst gevochten zou moeten worden. Als Rutte en Samsom het inderdaad bij een akkoord op hoofdlijnen laten, zal dit voor het komende kabinet niet veel anders zijn.


Bij Rutte (45) kan zo'n 'goede ploeg' dwars door de generaties lopen. 'Ik ken stokoude dertigers en piepjonge zeventigers', zei hij onlangs in de Volkskrant. In Rutte I waren de AOW-gerechtigde Uri Rosenthal (67) en Ivo Opstelten (68) minister en was de aanstormende Halbe Zijlstra (43) staatssecretaris.


Samsom (41) lijkt iets meer op zijn eigen generatie te leunen, zeker waar het het team betreft dat in zijn directe nabijheid opereert. Dat zijn veelal jonge mensen. Maar hij zal begrijpen dat bij het aanzoeken van ministers en staatssecretarissen ook de generatie voor hem moet worden beloond voor jaren trouwe dienst.


Oud-premier Piet de Jong (97), de oud-duikbootkapitein, weet nog hoe hij in 1967 zijn mensen selecteerde. 'Ik had een eigenwijze methode. Ik ontving ze en sprak een tijdje met ze. Niet zomaar over het weer, maar diepzinnig. Als zo'n kandidaat dan wegging, vroeg ik mezelf af: zou ik deze man in tijden van oorlog aan boord willen hebben? Soms was het antwoord nee. En als ik dacht dat iemand niet in de club paste, dan ook niet.'


Dat laatste zal ook nu weer een criterium zijn: is een liberale kandidaat in staat samen te werken met sociaal-democraten en vice versa? Daarom is het gereformeerde kabinet met Balkenende en Bos (2006-2010) zo'n goed voorbeeld van hoe het niet moet. De ploeg was geen eenheid en kwam niet tot grootse daden. Jack de Vries, indertijd staatssecretaris van Defensie: 'De weeffout is geweest dat we dachten dat er chemie zou komen als alledrie de politiek leiders (Balkenende, Bos, Rouvoet, red.) in het kabinet zouden zitten. Maar van de profilering van een kabinet kan er maar één oogsten, de premier.'


Frustratie en miskenning liggen altijd op de loer in een ploeg. De Vries heeft ook daarom een tip voor Rutte: 'Ik zou zeggen: leer elkaar meteen in het begin van het proces beter kennen. Wij zijn destijds pas later aan dat groepsgevoel gaan werken, met informele Catshuis-sessies.'


Bij VVD en PvdA geldt nu het adagium dat 'politieke professionals' in principe met iedereen moeten kunnen werken, volgens het veelgehoorde motto: 'Hard op de inhoud, zacht op de relatie.' Soms klikt het gewoon niet tussen mensen en dat willen de twee leiders voorkomen. Samsom weet uit eigen ervaring, uit de zomer van 2010 toen over Paarsplus werd gesproken, hoezeer hij botste met het liberale Kamerlid Charlie Aptroot. De twee co-onderhandelaars achter Rutte en Cohen troffen elkaar aan een tafel waar over mobiliteit werd gesproken. Het liep zozeer uit de hand dat het gesprek voortijdig werd afgeblazen.


Parallelle onderhandelingstafels zijn er dit keer niet. De informateurs Kamp (VVD) en Bos (PvdA) spreken vooralsnog uitsluitend met Samsom en zijn vertrouweling Jeroen Dijsselbloem, en met Rutte en diens vaste secondant Stef Blok. De partijleiders hopen zo ieder risico op onnodige fricties uit te sluiten.


In de VVD wordt altijd een beetje opgezien tegen de samenwerking met PvdA'ers - een menstype dat doorgaans wat zwaarmoediger in het leven staat dan de gemiddelde liberaal. PvdA'er Willem Vermeend, in Paars I en II achtereenvolgens staatssecretaris van Financiën en minister van Sociale Zaken, denkt dat Samsom er dan ook verstandig aandoet zijn mensen daarop te selecteren: 'Je moet gelijkgestemde, vrolijke mensen hebben, een club die elkaar echt iets gunt. Met chagrijnen kom je er niet.'


Ervaring in de Kamer is sowieso een pre voor een bewindsman of -vrouw. Zonder ervaring met het politieke handwerk in het parlement heeft een minister of staatssecretaris het doorgaans een stuk zwaarder. En dan is er nog altijd die ene precaire vraag: slagen de partijleiders erin genoeg vrouwen te vinden? Rutte kreeg na de installatie van zijn eerste kabinet ook in eigen kring de kritiek dat twee vrouwen op twaalf ministers te weinig was. Dat zal vooral een issue worden in de PvdA. Met minder dan twee vrouwen kan Samsom niet aankomen. Drie is eigenlijk de standaard.


Een partijleider die zijn ministers uitzoekt, weet dat hij ook altijd mensen teleurstelt. Daarbij is er één vluchtroute: er zijn ook staatssecretarissen nodig - vaak een mooie troostprijs voor trouwe partijgenoten. Daarbij zal steeds worden gekeken naar de vraag of een departement een 'koppeltje' krijgt, een minister en staatssecretaris van dezelfde politieke partij, of juist een mix. Op Sociale Zaken en Werkgelegenheid zit nu het VVD-duo Henk Kamp en Paul de Krom. Stel dat het naar de PvdA gaat, onder bijvoorbeeld Jetta Klijnsma, dan is de puzzel of zij een VVD-staatssecretaris naast zich krijgt (scenario: Paul de Krom blijft zitten) of iemand van de PvdA (bijvoorbeeld de goed ingevoerde Mariëtte Hamer).


Aan het eind van een formatie is er altijd de zoektocht naar een motto, die ene verbindende slogan die alle geestdrift en daadkracht van de nieuwe ploeg in zich draagt. Het startpunt kan daarbij een handje helpen. Zo moest Lubbers in 1982 de economische crisis aanpakken, nadat in de vijf jaar daarvoor door twee kabinetten weinig was gepresteerd. 'No nonsense', werd zijn strijdkreet: hij pakte door met kabinetten van CDA en VVD en kreeg van Margaret Thather de geuzennaam 'Ruud Shock'. Wim Kok scoorde later in Paars I met 'Werk, werk, werk'.


Het kabinet dat nu in de steigers staat heeft net als Lubbers in 1982 de tijdgeest mee. Er wordt iets verwacht van deze coalitie. Ideeën voor een motto dat bindend kan werken op de bewindsliedenploeg, heeft Willem Vermeend al volop. 'Wij pakken de crisis aan! Of deze variant: Wij lossen het op!'


HET KABINET-RUTTE II: EEN VOORSPELLING

Algemene Zaken:

Mark Rutte (VVD).Het wordt zijn tweede kabinet. Rutte is belust op revanche na de snelle val van Rutte I. het woord 'stabiel' ligt hem dezer dagen in de mond bestorven.


Financiën:

Ronald Plasterk (PvdA). Werd tweede in de strijd om het leiderschap na Samsom en toont zich sindsdien zeer loyaal. Ontwikkelde zich razendsnel tot financieel woordvoerder van de fractie. Kreeg ruim 58 duizend voorkeurstemmen. Als Plasterk wil, en ja dat wil hij, kan Samsom bijna niet om hem heen.


Buitenlandse Zaken:

Frans Timmermans (PvdA). Dé buitenlandspecialist van de PvdA. Was al staatssecretaris en behoort tot Samsoms vertrouwelingen. Solliciteerde vergeefs naar diverse internationale topbanen, maar beschouwt het ministerschap als de hoofdprijs die hem toekomt na jaren trouwe dienst.


Volksgezondheid:

Edith Schippers (VVD). Onomstreden in de VVD. Heeft nog een karwei af te maken.


Veiligheid:

Fred Teeven (VVD). Als Rutte I en II de rit uitzitten, wordt er nog 5 jaar geregeerd. Dan is de huidige minister van Veiligheid Ivo Opstelten 73. Dat is oud naar Haagse begrippen. Teeven, populair in eigen kring, is zijn logische opvolger.


Infrastructuur en Milieu:

Stef Blok (VVD). Rechterhand en ideologisch geweten van Rutte. Bewaakte in Rutte I als fractievoorzitter het liberale profiel. Heeft bestuurlijke ambities en zal zich nu beschikbaar stellen. Te rechts voor natuur en milieu? Nee hoor, was al bestuurslid van het Zuid-Hollands Landschap.


Immigratie en Asiel:

Henk Kamp (VVD). Kamp is een allrounder. Deed al VROM, Defensie en Sociale Zaken, maar maakte als Kamerlid vooral furore in het immigratiebeleid. De VVD zal hier het strenge gezicht van het kabinet willen bewaken.


Economische Zaken en Landbouw

: Marjet van Zuijlen (PvdA). Prominent Kamerlid (1994-2000) voor de PvdA in de paarse jaren. Sindsdien actief als consultant en commissaris bij diverse grote bedrijven, maar nog altijd actief in de PvdA.


Sociale Zaken:

Jetta Klijnsma (PvdA). De PvdA zal op Sociale Zaken het sociale profiel willen bewaken. Klijnsma combineert veel bestuurlijke ervaring met grote populariteit in de achterban: 192 duizend voorkeurstemmen.


Defensie:

Hans van Baalen (VVD). Al jarenlang hoog in de pikorde in de VVD. Vaste adviseur van premier Rutte. Het is tijd voor een kabinetspost. De VVD wil Defensie alleen als er niet extra bezuinigd hoeft te worden.


Binnenlandse Zaken:

Paul Depla (PvdA). Stond in 2007 al prominent op alle lijstjes, maar viel af. Kwam daarna in opspraak als wethouder in Nijmegen, timmert nu aan de weg als burgemeester in Heerlen.


Onderwijs:

Jeroen Dijsselbloem (PvdA). Mede-onderhandelaar en rechterhand van Samsom in het kabinet. Gaat in de Trêveszaal de formatie-afspraken bewaken als Samsom zelf in de Kamer blijft, zoals beloofd. Leidde een belangrijke parlementaire onderwijscommissie en barst van ambitie. Foto's ANP en HH


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden