REPORTAGE

Met blauwe inktpink op de foto om zijn geluk te vieren

Verkiezingen in Birma

Voor het eerst in 25 jaar mocht Birma naar de stembus. Oppositieleidster Aung San Suu Kyi stevent af op een overwinning, maar is die groot genoeg om te regeren? Kiezers zijn opgewonden. 'Er is geen dwang, geen controle.'

De stemmen worden geteld nadat de stemlokalen zijn gesloten. Foto epa

Voor de Myo Ma-school in Yangon klinkt het geschuifel van duizend slippers. In golven gaat het vooruit, vijf stappen per keer. De rijen zijn lang, maar niemand klaagt. Er wordt zelfs opvallend veel gelachen. Birma is zelden zo relaxed geweest als deze zondag. De rust staat haaks op de spanning waarmee naar deze dag is toegeleefd: de eerste vrije verkiezingen in 25 jaar.

Veel mensen in de rij zijn te jong om zich de vorige verkiezingen, in 1990, nog bewust te herinneren, maar niemand is te jong om het belang van dit moment te bevatten. Een voor een gaan zij de stemhokjes in en een voor een komen zij naar buiten, dopen een pink in onuitwisbare inkt om vervolgens met een stralende glimlach terug te lopen langs de rij waar zij de afgelopen uren in hebben gestaan.

'I'm so happy!' zegt Than Oo. Hij wil met zijn blauwe inktpink op de foto met de buitenlandse verslaggever om zijn geluk te vieren. 'Dank dat u gekomen bent.' Hij is niet de enige die dat zegt. De kiezers zijn blij met iedereen die meehelpt om deze verkiezingen te laten lukken. En de aanwezigheid van buitenlanders is een extra geruststelling.

Voorzichtig

Alleen bij de stembureaus is het druk. De straten van Yangon zijn uitgestorven, omdat alle winkels, restaurants en café's verplicht gesloten zijn. Veel mensen gaan sowieso liever niet naar buiten, uit voorzichtigheid. Je weet maar nooit wat er gaat gebeuren. 1990 zit in het geheugen van de natie gegrift: dat was het jaar waarin Aung San Suu Kyi een verpletterende verkiezingsoverwinning haalde, maar in plaats van president de beroemdste politieke gevangene van de wereld werd. De verslagen generaals annuleerden de verkiezingen en installeerden in plaats daarvan een junta die het land 20 jaar met ijzeren vuist zou regeren.

Als duidelijk wordt dat alles rustig blijft, wordt het langzaam drukker. Voor het hoofdkwartier van de NLD, de partij van Suu Kyi, verzamelt zich in de loop van de middag een menigte van duizenden mensen, die hopen een glimp van de oppositieleidster te kunnen opvangen. De menigte was in een overwinningsroes, die alleen maar heftiger werd toen op een groot televisiescherm beelden verschenen van het tellen van de stemmen. De NLD lag een straatlengte voor op de concurrentie: de USDP van president en ex-generaal Thein Sein.

Het wachten was alleen nog maar op Suu Kyi, die beloofd had een reactie te geven. Na twee uur liet zij weten dat zij niet kwam. De uitslag van de verkiezingen is nog te onduidelijk om er iets over te zeggen. 'Maar het ziet er goed uit', zei Tin Oo, woordvoerder van de NLD. De eerste cijfers die via internet naar buiten kwamen, wezen inderdaad op een overwinning van Suu Kyi, maar zeggen niet hoe groot die overwinning precies zal zijn. En dat laatste is van cruciaal belang. Met 67 procent van de stemmen kan zij gaan regeren. Wordt het minder, dan zal zij een pact moeten sluiten met de militairen.

's Ochtends bij de Myo Ma-school spelen dat soort overwegingen nog geen rol. Er moet gestemd worden, dat is wat hier telt. Than Oo heeft er 25 jaar op moeten wachten en nu is het zover, glundert hij. Than Oo was vroeger hoofd van de school waarin gestemd wordt. Nu is hij gepensioneerd en oud, en dolgelukkig dat hij voor zijn dood nog één keer echt heeft mogen stemmen. Hij kijkt naar de rij en zijn geluk neemt alleen maar toe: 'Mensen zijn zó opgewonden! Prachtig is dat. Kijk eens: allemaal komen zij vrijwillig, het is open, het is vrij, er is geen controle, geen dwang.' Behalve ex-schoolhoofd en kiezer is Than Oo ook voorzitter van de kiescommissie.

'Acht maanden hebben we gewerkt om deze verkiezingen goed te laten verlopen. En kijk hoe gesmeerd alles loopt. Er is internationaal toezicht, er zijn zelfs drie waarnemers uit Korea. Er zijn regels. Geen hoeden, geen waterflessen, geen camera's daarbinnen. U weet, dit is de tijd van internet. Wij willen niet dat wat daar binnen gebeurt naar buiten komt. Geen dwang, geen controle.' Geen militairen? 'Nee! Deze verkiezingen moeten vrij zijn.'

In Birma zijn 30 miljoen mensen kiesgerechtigd. Volgens activisten mochten 4 miljoen mensen niet stemmen, onder hen minderheden als de Rohingya, etnische Chinezen en etnische Indiërs. Voor deze eerste vrije verkiezingen in 25 jaar heeft de Birmese regering de deuren geopend voor waarnemers uit 28 landen. Samen met lokale waarnemers zijn er in totaal 11 duizend mensen die de verkiezingen controleren. Er waren zondag circa 40 duizend stembureau’s ingericht. Dinsdagochtend wordt de definitieve uitslag van de parlementsverkiezingen bekend. In totaal doen ruim 6 duizend kandidaten van 91 partijen mee. Het leger heeft een kwart van de 664 zetels in het parlement voor zichzelf gereserveerd.

'Vrij' is een relatief begrip in Birma, dat decennialang nog het meest op een open gevangenis leek. Het stemproces verloopt vlekkeloos. Dat betekent: de mensen die mogen stemmen mogen dat doen in alle vrijheid. Zelfs Europese waarnemers zijn verbaasd hoe goed het gaat. Judith Sargentini, Europarlementariër voor GroenLinks, zegt: 'Ik heb in mijn toch ruime ervaring als waarnemer nog nooit zulke goed georganiseerde stembureaus gezien.'

Dat betekent niet dat er geen kritiek is. Er zijn honderdduizenden mensen, Rohingya, etnische Chinezen en etnische Indiërs, die niet mee mogen stemmen. En dat terwijl zij al generaties lang in Birma wonen. En de militairen die het land zo lang hebben geregeerd, hebben zichzelf een enorme voorsprong gegeven door een Grondwet te schrijven die ze enorm bevoordeelt.

Sargentini: 'Die Grondwet is zo geschreven dat er verkiezingen kunnen worden gehouden maar dat die op korte termijn geen enkele invloed hebben.' Een kwart van de zetels in het parlement is gereserveerd voor militairen. Alleen als Suu Kyi meer dan 67 procent van de stemmen haalt kan zij dus de militairen overstemmen. 'En 67 procent is heel veel.'

Terwijl Aung San Suu Kyi er het zwijgen toe doet, begint in Birma het speculeren over wat er gebeurt als zij die 67 procent niet haalt. Zij kan een meerderheid zoeken door een coalitie met etnische partijen te smeden. Of zij kan het op een akkoord gooien met Thein Sein: die zou dan opnieuw president worden en in ruil daarvoor na een paar jaar de wijziging van de Grondwet steunen. Voor de volgende verkiezingen. Waardoor er voorlopig niets wezenlijks verandert en de overwinningsroes alleen maar een kater achterlaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.