ANALYSE

Met big data alleen ga je echt geen aanslagen voorkomen

Na elke aanslag klinkt de roep om nog meer data op te slaan. Maar helpen die nieuwe bevoegdheden en het optuigen van databestanden ook? Juist de informatie van menselijke bronnen blijkt essentieel.

De Franse dienst voor de opsporing en bestrijding van cybercriminaliteit. Beeld getty
De Franse dienst voor de opsporing en bestrijding van cybercriminaliteit.Beeld getty

Tussen bloedsporen, losse schoenen en gebroken glas vindt een Franse onderzoeker in de Parijse concertzaal Bataclan een afgerukt vingertopje. Het is uren nadat drie mannen met kalasjnikovs de zaal binnenstormden. De vingerafdruk, zo blijkt twee dagen later op maandag 15 november, hoort bij een 29-jarige man. Zijn naam: Ismael Omar Mostefai. Hij woonde 35 kilometer ten zuiden van Parijs in een stadje langs de Autoroute du Soleil.

Dankzij het vingertopje weten Franse opsporingsdiensten snel meer. Zijn vingerafdrukken blijken meermalen te zijn afgenomen voor criminele delicten en staan in een centrale opslag. De krant Le Monde beschrijft op basis van politiedossiers zijn levensloop. Sinds 2010 staat hij bij inlichtingendiensten geregistreerd, achter zijn naam een 'S' (staatsveiligheid). Zijn religieuze radicalisering baarde de diensten al eerder zorgen. Hij ging in 2013 via Turkije naar Syrië, in 2014 werd hij in Frankrijk gezien in gezelschap van een groep radicale salafisten.

Dat Mostefai al in verschillende databestanden stond, maakt de reconstructie achteraf gemakkelijk. 'Al die bestanden blijken waardevol om als er iets gebeurd is, razendsnel de gangen van de daders te reconstrueren', zegt Dennis Broeders, bijzonder hoogleraar technologie en samenleving aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Na de aanslagen in Londen in 2005 kon de Britse politie dankzij het omvangrijke camerasysteem snel de route van de daders nalopen. Broeders: 'Maar dat het achteraf nuttig is, zegt op zichzelf nog niets over de waarde van dat soort systemen vooraf.'

En toch: na elke aanslag klinkt de roep om meer data op te slaan. Politici en de hoofden van veiligheidsdiensten pleiten voor de directe invoer van nieuwe bevoegdheden, het opzetten van meer databestanden en het koppelen van gegevens. Zondag zei CDA-leider Buma bij WNL dat 'als het nodig is voor onze veiligheid, inlichtingendiensten meer bevoegdheden moeten krijgen.'

Versnelling

In de eerste week na Parijs hebben de Britten ruim een miljard euro extra vrijgemaakt voor het monitoren van digitale aanvallen en hackmogelijkheden. Europese veiligheidsdiensten willen 'maximaal' informatie gaan delen, bestanden van Europol en Interpol vullen en haast maken met het uitwisselen van passagiersgegevens.

Broeders ziet twee fenomenen na een crisissituatie als Parijs: de politici en beleidsmakers die vinden dat er iets gedaan moet worden en diegenen die er een kans in zien om te 'versnellen' wat toch al werd beoogd. Never waste a good crisis. Broeders is kritisch: 'Een crisis is niet per se het juiste moment om te analyseren wat het beste is en wat er echt nodig is.'

De Britse miljardeninvestering is een voorbeeld van versnelling van geplande wensen. Minister Osborne hield na de aanslag in Parijs een toespraak bij inlichtingendienst GCHQ. Hij zei daar dat hoewel IS niet de capaciteit heeft grote digitale aanvallen uit te voeren, daarmee wel rekening moet worden gehouden. 'We weten dat ze het willen.' Meteen kondigde hij intensivering van de militaire offensieve digitale capaciteit aan en de oprichting van een Nationaal Cybercentrum onder GCHQ.

In Nederland pleitte Pieter Cobelens, oud-directeur van de militaire inlichtingendienst MIVD, voor het versneld invoeren van de nieuwe inlichtingenwet. Cobelens op Radio 1: 'Veiligheid moeten we boven politieke en ethische discussies verheffen.' Ook wil hij databases koppelen en desnoods elektronische patiëntendossiers kunnen inzien. 'Big data en knappe zoekmachines helpen bij het voorkomen van terrorisme.'

CDA-europarlementariër Jeroen Lenaers wil direct het Europees uitwisselen van reisgegevens mogelijk maken. Op Radio 1 hekelde hij 'linksige privacypartijen': 'Sommige fracties moeten zich schamen hoe ze de hakken in het zand hebben gezet.' Jurist Stan Dessens vindt dat de noodzaak voor de nieuwe inlichtingenwet nu aangetoond is. Die kan 'preventief' werken bij het aanwijzen van mogelijke aanslagplegers, zei hij in Nieuwsuur.

Helpen die nieuwe bevoegdheden en het optuigen van databestanden ook? Wie inlichtingenmedewerkers spreekt, hoort een ander verhaal. Een senior analist van een grote buitenlandse dienst zegt dat de NSA tussen 2007 en 2010 zoveel data verzamelde dat analisten niet meer wisten wat ze ermee aan moesten. Een Nederlandse inlichtingenbron stelt dat data-analyse nog nooit een aanslag heeft voorkomen. Informatie van menselijke bronnen (zogeheten humint) blijkt essentieel. Broeders: 'Inlichtingendiensten klagen ook dat ze eerder te veel data hebben dan te weinig.'

Het probleem is dat er nauwelijks specifieke kenmerken van terroristische aanslagen en terroristen zijn. De verscheidenheid is te groot en het aantal aanslagen is te klein om een betrouwbaar profiel op te bouwen. Zijn de daders moslimmannen tussen de 20 en 25 jaar? Of personen die in Syrië zijn geweest?

Broeders: 'Er is te weinig informatie om tot een zinnige selectie te komen. Als je geen betrouwbaar profiel kunt maken, levert elke analyse veel te veel valse positieven op.' In Frankrijk staan meer dan 11 duizend personen aangemerkt als staatsgevaarlijk. Broeders: 'Dat krijg je als je werkt met vage parameters. Zo veel mensen in de gaten houden is ondoenlijk.'

De opslag van meer gegevens is ook om een andere reden belemmerend: het leidt af van het inlichtingenwerk dat wel effectief is. Wie naar recente aanslagen kijkt, ziet telkens hetzelfde: er was geen sprake van een tekort aan data of afluistertechnieken, opsporingsdiensten waren simpelweg de juiste personen uit het oog verloren of hadden informatie niet tijdig gedeeld en op waarde geschat.

Vingerafdrukken: vooral nuttig bij de analyse achteraf. Beeld getty
Vingerafdrukken: vooral nuttig bij de analyse achteraf.Beeld getty

Het brein achter de aanslagen in Parijs, Abdelhamid Abaaoud, was in januari in beeld bij Belgische diensten, maar ze verloren hem uit het oog. Turkse inlichtingendiensten tipten de Fransen meer dan eens over een van de daders van de aanslagen. De Fransen deden er niets mee. Broeders: 'Klassiek inlichtingenwerk en toch ging het fout. Laten we dat analyseren. Misschien is er eerder behoefte aan versterking van het liaisonnetwerk of zijn er andere investeringen mogelijk die iets nuttigers opleveren dan nog meer data.'

AIVD en politie hebben een scala aan mogelijkheden om mogelijke terrorismeverdachten in de gaten te houden. Het dossier van een prominente verdachte in het jihadproces laat dat zien. Zijn jarenlange belgeschiedenis was bekend, zijn telefoons werden getapt, evenals zijn internetverkeer. In zijn huis hingen microfoons, zijn auto zat vol met afluisterapparatuur en een peilbaken. De AIVD had zo een gedetailleerd beeld van zijn intenties en netwerk.

Bovendien heeft de AIVD sinds een aantal jaar met het hacken van computers en webfora een uiterst effectief middel in handen om bij de bron op zoek te gaan naar informatie. Het heeft de noodzaak voor het tappen van kabelverkeer (duur, omslachtig, minder gericht) via de nieuwe inlichtingenwet verminderd.

Al vóór de aanslagen was bij de dienst te horen dat hij meer inzet op het klassieke inlichtingenwerk: human intelligence, bijvoorbeeld door infiltratie. Dennis Broeders: 'De rol die data-analyse speelt in de preventie van aanslagen is omstreden.' Hij ziet dat onder druk van Parijs de neiging bestaat de nieuwe inlichtingenwet versneld in te voeren. Niet doen, adviseert hij. 'Het is een zorgvuldig proces geweest met een brede consultatie dat je nu niet moet afraffelen. Wacht liever tot de crisis voorbij is om te garanderen dat alle waarborgen goed geregeld zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden