Met alleen 'n glimlach redt de reisleider het niet

De ideale reisleider spreekt dertien lokale talen, zet de spelregels van luchtvaartmaatschappijen naar zijn hand, beheerst borrelende groepsprocessen en glimlacht altijd vriendelijk....

AF EN TOE trekt een soort Murphy-tour door Europa: een week lang gaat op de slechtst denkbare momenten van alles mis. De hotels zijn overboekt, de bus krijgt panne, reizigers kunnen hun bed niet uitkomen, ze raken hun spullen kwijt of verdwalen in Praag.

Het is allemaal in scène gezet voor aspirant-reisleiders die een 'praktijkexamen' afleggen ter afsluiting van een interne bedrijfsopleiding van Arke Busreizen. De zenuwachtige kandidaten dragen ieder één etmaal de algehele verantwoordelijkheid voor de trip en worden beoordeeld door meereizende medewerkers van de touroperator.

Wie die dag geen microfoon vasthoudt en gewoon reiziger speelt, mag de eigen kansen op werk niet vergroten door enorme zeurvragen te stellen aan de kandidaat voorin. Vier dagen theorielessen en een maand voorbereiding gaan aan de testreis vooraf. Wie slaagt, mag freelance aan de slag.

Arke-medewerker Erika Ordelman: 'De plankenkoorts kan de reisleiders tijdens die testreis flink parten spelen. Ook mensen met een diploma vallen soms af. Of iemand het vak beheerst, hangt grotendeels van de persoonlijkheid af: je moet service-minded zijn, flexibel en echt interesse in mensen hebben.'

Veel mensen denken dat ze het kunnen: Arke krijgt gemiddeld twee- à driehonderd sollicitanten op een advertentie.

Behalve de reisleider 'op de bus in Europa' - die een interessant verhaal moet kunnen vertellen over een Toscaanse marmergroeve of Schotse clans die zich tegen de Engelsen doodvochten - onderscheiden we de reisbegeleider (alleen verantwoordelijk voor een soepel praktisch verloop van de trip), de nationale gids (voor de Japanners op Marken) en de leider van avontuurlijke reizen naar exotische bestemmingen als Thailand, Bhutan en India (veelal net afgestudeerden met reiservaring, die nog geen vaste baan hebben).

De ideale reisleider kan alles: dertien lokale Afrikaanse talen spreken, alle culturele bijzonderheden van volken aanvoelen, spelregels van hotelketens en luchtvaartmaatschappijen naar zijn hand zetten, borrelende groepsprocessen beheersen en altijd vriendelijk blijven glimlachen.

'Een beetje gek moet je wel zijn: in feite ben je onbetaalbaar, maar je krijgt weinig betaald.' Dineke Koerts is coördinator van de (tweejarige) studierichting Tourmanager aan de Nationale Hogeschool voor Toerisme en Verkeer (NHTV). Reisleiden is 'een raar beroep', vindt ze. '24 Uur per dag ben je verantwoordelijk voor de reis. Je werkt altijd op basis van freelance contracten. Vrije dagen krijg je nauwelijks. Je kunt het vergeten om een fatsoenlijk sociaal leven op te bouwen als je zo weinig thuis bent.'

Maar Koerts houdt van het vak. Het hele schooljaar geeft ze er les in, en jaarlijks begeleidt ze één reis naar China, haar specialiteit.

'De consument is de laatste tien jaar veranderd. Vroeger kozen mensen uit oprechte interesse voor China. Nu is de motivatie: we zijn al in Thailand, Indonesië, Bhutan en Ecuador geweest, maar nog niet in China. Dat zijn vreselijk kritische, lastige klanten. Constant zijn ze aan het vergelijken: in Indonesië waren de mensen vriendelijker en in Thailand waren de hotels beter. Je hebt ook mensen die alles beter weten, vooral beter dan de reisleider. Maar de meeste reizigers zijn gewoon leuk.'

Er wordt ook terecht geklaagd. De Geschillencommissie Reizen noteert in het jaarverslag over 1994 dat 17 procent van de klachten over de reisleiding gaat. 'Een brede glimlach is vanzelfsprekend niet voldoende', becommentarieert de commissie een reisleidster die in de folder als ervaren was aangeprezen, en met een groep naar Indonesië was gestuurd. Ze bleek het land nog nooit aanschouwd te hebben en ook de taal niet machtig te zijn. De commissie hamert op een goede opleiding. Ook over 1995 meldt ze veel klachten, al ontbreekt dit keer een exact getal in het jaarverslag.

Majel Tromp (31, milieukundige op HBO-niveau) organiseert in de zomer fiets- en kanotochten in Nederland, zit dan achter hotelbalies en helpt op Schiphol de klanten van touroperators bij het inchecken. ('Ze gaan een avontuurlijke reis maken, maar willen bij de hand genomen worden.')

's Winters is ze reisleider in Indonesië en Thailand. Wat ze daarvoor betaald krijgt? Majel moet even lachen. 'Je ticket wordt betaald en verder de kosten voor hotel, ontbijt, reisverzekering en vaccinatie. Verder krijg je per dag vijftig tot zestig gulden onkostenvergoeding. Daar moet je lunch en avondeten van betalen. Is er tussen twee reizen door niets te doen, en blijf je in het buitenland, dan krijg je maximaal twee weken lang 25 gulden per dag onkostenvergoeding.'

Sprake van loon is er niet, premies worden niet betaald - het is een soort vrijwilligerswerk, waarnaast geen Nederlandse uitkering kan worden aangehouden. 'Als ik een maand in Thailand reis, dan kan ik ervan rondkomen. Van de vijftienhonderd gulden maak ik ter plekke drie- tot vierhonderd op, van de rest betaal ik de huur en andere vaste lasten. Maar als ik in Australië zou reizen, dan zou ik de dagvergoeding van zestig gulden bijna helemaal opmaken en mijn huis in Nederland moeten onderverhuren.'

De weinig riante beloning werkt in de hand dat reisleiders erg graag iets bijverdienen. Bijvoorbeeld door de groep mee te nemen naar een restaurant of toeristenwinkel. Daar kan de gids respectievelijk gratis eten of een percentage opstrijken van wat zijn groep aan souvenirs heeft uitgegeven. Wie dat handig aanpakt, kan een aardig zakcentje scoren, natuurlijk zonder dat de reizigers het door hebben. En zij maar vragen: 'Is dit nou vakantie of werk voor u?'

Excursies op vrije dagen organiseren kan ook. De reisleider huurt dan bijvoorbeeld een lokale bus en rekent zelf af met de groepsleden. Veel touroperators proberen dat tegen te gaan, omdat zíj altijd verantwoordelijk blijven voor de reizigers - ook als een lokale bus tijdens de vrije dag het ravijn in rijdt.

WOUTER SPIJKER (36) verkocht niet zo lang geleden zijn café en wilde vervolgens uitzoeken of er voor hem in Australië een toekomst was weggelegd. Dus dáár reizigers begeleiden leek hem een mooie manier om dat land te leren kennen. Hij schreef een open sollicitatie aan een grote touroperator en mocht komen praten. De operator bleek hem naar Thailand te willen sturen. 'Ik had zijdelings in mijn brief vermeld dat ik daar tien jaar geleden een keer geweest was. Hun route deed niet één van de plaatsen aan die ik destijds had gezien, maar dat maakte ze niet uit. Als ik maar in Thailand was geweest.'

De voorgestelde betaling vond Spijker schandalig: 'Ik heb dat ook tegen ze gezegd: jullie spinnen garen bij de krappe arbeidsmarkt voor academici. Ze benaderen je alsof jíj een bofkont bent, terwijl zíj de winnaar zijn. Ik vind dat ze behoorlijker met mensen zouden moeten omgaan. Als je professionaliteit vraagt, betáál dat dan ook.' Achttien dagen voor vertrek zegde hij zijn medewerking op en betaalde driehonderd gulden terug die de operator inmiddels aan zijn scholing had uitgegeven.

Vanwege schamele betaling en onzekerheid over werk is het verloop onder internationale reisleiders groot. Ze kunnen vlak voor vertrek te horen krijgen dat de reis wegens gebrek aan deelnemers is afgelast. Of dat ze plotseling worden geacht naar Indonesië af te reizen, waar ze tien jaar geleden voor het laatst - of nog nooit - geweest zijn.

Reisleider word je niet omdat je jarenlang de kost voor een gezin wilt verdienen. Wel omdat je na een universitaire studie even geen baan kunt vinden, omdat je man al een hoofdinkomen binnen brengt, of omdat je dan gratis reist en na gedane arbeid familie of vrienden in Nieuw-Zeeland kunt opzoeken.

Toch telt Nederland zeker acht opleidingen tot gids of reisleider, en een aantal interne bedrijfscursussen: vier MBO's, twee HBO's en twee particuliere clubs die kortdurende cursussen geven. Weinig afgestudeerde studenten ambiëren een langdurige toekomst en carrière in het reisleidersvak. De meeste belanden achter de balies of bureaus van reisorganisaties.

Marc Permeke, docent aan de vierjarige NHTV-opleiding Nationaal Gids: 'Studenten zitten niet bij ons omdat ze vanaf hun achtste gids willen worden. Van de twintig studenten belanden er misschien twee of drie in het vak. We bieden een brede opleiding aan met veel toerisme, cultuur, communicatie, een vol programma dat niet alleen op het gidsen is gericht. We leveren mensen af die op niveau kunnen communiceren, Nederlandkenner zijn, met ministers op stap kunnen, mensen die de organisatiekant op willen.'

Staat EHBO ook op het programma? 'Nee, maar studenten kunnen het wel vrijwillig volgen. Ons programma is daarvoor te druk.' Overigens: niemand van de reisleiders in dit verhaal heeft een EHBO-diploma.

Majel Tromp was in 1991 net terug van een reis - in haar eentje - naar Indonesië, toen ze een telefoontje kreeg van de grote touroperator Djoser: kon ze volgende week een groepsreis begeleiden? Een cursus had ze niet gevolgd (inmiddels heeft dat bedrijf een verplichte interne cursus) en ervaring had ze evenmin, maar het ging haar goed af. 'Er zat op onze route nog een andere groep waarvan ik af en toe de reisleider tegenkwam. Als de rest op bed lag, praatte hij me bij: over de hotels, de attracties en de route. De reis was goed op papier gezet, en verder hebben de Indonesische chauffeur en bijrijder me op tijd wat dingen ingefluisterd. Het gaat gewoon goed als je een bepaald type mens bent; flexibel en niet verrast als dingen niet lopen zoals je dat wilt. Ik heb veel kinderkampen geleid, dus ik was wel wat gewend.

'Het is de bedoeling dat je de groep inspraak geeft over wat ze gaat doen. Tien mensen willen dan zus en tien mensen willen zo. Democratisch in de groep gooien werkt niet, je zegt gewoon: we gaan dáárheen. Als iemand geen zin heeft een attractie te bekijken, dan gaat hij of zij maar even wandelen.'

Van grote problemen, bijvoorbeeld ziekte onder groepsleden, kan Majel niet verhalen, maar een collega van haar die net terug is uit Indonesië, heeft dertien van de oorspronkelijk twintig reizigers moeten achterlaten wegens ziekte of begeleiding van een zieke reisgenoot.

Joke Segaar, districtsbestuurder voor de Dienstenbond FNV in Deventer, is betrokken geweest bij de totstandkoming van de eerste cao voor de reisbranche. Ze geeft toe dat daarin voor tourleaders niet bar veel geregeld is. Eigenlijk is de cao bedoeld voor het kantoorpersoneel in de reisbranche. 'De eerste cao - die liep van januari 1994 tot april 1995 - sprong er niet uit, maar we hebben hem toch afgesloten met het idee om haar daarna ieder jaar te verbeteren.'

OK DE tweede cao, die tot april 1997 loopt, is voor reisleiders geen vetpot. Als ze een arbeidsovereenkomst hebben, geregeld in Nederland terugkomen én minstens 23 jaar zijn, dan vallen ze in functiegroep IV: bruto 2436 gulden per maand. Maar Segaar geeft toe dat weinigen dat ook echt krijgen: 'Er zijn veel manieren om eronder uit te komen. Ik weet dat gidsen via uitzendbureaus in Luxemburg betaald worden. Hoe vaak dat gebeurt? Geen idee.'

Dat is één voorbeeld. Maar het kan ook zijn dat reisleiders geen arbeidsovereenkomst hebben omdat er geen sprake is van loonbetaling en gezagsverhouding, en ze zodoende dus buiten de cao vallen. Segaar: 'De cao is gewoon vaag over deze beroepsgroep.'

Ze moet ook zeggen dat reisleiders - als ze al lid zijn - niet de meest strijdbare types binnen de vakbond zijn. 'Het zijn mensen die het als bijbaantje doen, waardoor ze een andere opstelling hebben. Als er méér mensen hun mond zouden opendoen, zou de Dienstenbond FNV misschien wat voor hen kunnen betekenen. Het is nu een beetje een ongrijpbare groep. Ik heb zelfs geen flauw idee om hoeveel mensen het gaat, daar zou ik echt een slag naar moeten slaan.'

Kennelijk vinden de meeste reisleiders het wel mooi zo. Ze komen nog eens ergens, reizen gratis, het werk is meestal prettig, hoewel niet geschikt om het je hele leven te blijven doen.

Majel Tromp kent enkele collega-reisbegeleiders die al twee of drie jaar onafgebroken on the road zijn en slechts af en toe een weekje in Nederland neerdwarrelen om wat zaakjes te regelen. 'Maar van mensen die langer dan zo'n tijd continu reizen begeleiden, heb ik nog nooit gehoord. Dat houdt, denk ik, niemand vol.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden