Analyse

Met 29 dagen op de klok dringt de tijd voor achtervolgers Rutte en Wilders

Annulering van RTL-debat is tegenvaller voor oppositie

Voor de achtervolgers van Rutte en Wilders begint de tijd te dringen nu het RTL-premiersdebat niet doorgaat. Welke opties hebben ze om de achterstand in te lopen?

Van links naar rechts, Jesse Klaver (GroenLinks), Emile Roemer (SP), Alexander Pechtold (D66), Gert-Jan Segers (CU), Tunahan Kuzu (Denk) en Sybrand Buma (CDA) in de Tweede Kamer. Foto anp

Nog maar 29 dagen tot de verkiezingen en de klok tikt in het voordeel van Geert Wilders en Mark Rutte. Door het RTL-premiersdebat te boycotten hebben de twee koplopers in de peilingen hun rivalen weer een mogelijkheid ontnomen om de achterstand in te lopen.

Sybrand Buma van het CDA verwijt Wilders en Rutte 'cynisme', Jesse Klaver spreekt van 'lafheid' en 'wegduiken', maar begrip is er ook voor de beslissing. 'Rationeel kan ik het begrijpen', zegt Jan Schinkelshoek, die als ex-campagnestrateeg van Ruud Lubbers een vergelijkbare afweging maakte. 'Het is een soort catenacciovoetbal. Je probeert je voorsprong vast te houden, de risico's te minimaliseren en zo min mogelijk kans te lopen op beschadiging. Dat gold voor Lubbers, voor Kok, voor Rutte en straks ook voor de volgende premier. Is het fraai om te zien? Nee. Is het effectief? Misschien wel.'

De kater bij de achtervolgers is groot. Klaver slaagt erin om veel mensen naar zijn 'meet-ups' te trekken en hij weet zijn bereik op Facebook nog altijd uit te breiden, maar via het RTL-debat had de GroenLinks-leider zich kunnen presenteren aan een breder publiek. Ook CDA'er Buma had hoge verwachtingen: hij hoopte zich te introduceren als het degelijke en betrouwbare alternatief voor Rutte.

De grootste verliezer is waarschijnlijk Alexander Pechtold, meent politicoloog Philip van Praag van de Universiteit van Amsterdam. 'D66 heeft de meeste potentie om door te groeien. Pechtold scoort in onze onderzoeken bovendien als enige lijsttrekker ongeveer net zo goed als Rutte. Hij kan een bedreiging vormen als premierskandidaat, maar dan heeft hij momentum nodig. Kiezers die nu D66 nog als tweede keuze hebben, moeten een aanleiding krijgen om naar Pechtold toe te komen. Daar was dat RTL-debat een goede gelegenheid voor geweest.'

Het is nog maar de vraag of er nog een betere mogelijkheid komt. Het RTL-premiersdebat was aantrekkelijk door het beperkte aantal deelnemers, de vrije opzet van het debat (in de woorden van een prominent campagnelid: 'een free fight'), maar vooral ook door het tijdstip, bijna drie weken voor de verkiezingen. Een beslissend fragment zou daardoor de tijd hebben gekregen om via nabesprekingen, sociale media en andere televisieprogramma's een breed publiek te bereiken. Die 'spin-off' is belangrijk omdat uiteindelijk slechts een kleine minderheid van de kiezers naar het debat zelf kijkt.

Het lijsttrekkersdebat in Groningen met Alexander Pechtold (D66), Sybrand Buma (CDA), Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Henk Krol (50Plus), Emile Roemer (SP), Jesse Klaver (GroenLinks) en Lodewijk Asscher (PvdA). Foto anp

Het is volgens Van Praag een van de redenen waarom het belang van slotdebat, de avond voor de verkiezingen, wordt overschat. 'Er zijn hoogstens nog een paar late nieuwsuitzendingen die fragmenten uit dat debat meenemen. Een dag later gaan de mensen al stemmen. De spin-off is zo kort dat het maar weinig effect heeft.'

Ook van het Radio 1-debat op 24 februari zijn de verwachtingen op het Binnenhof beperkt. Ingewijden klagen over 'de setting' (midden op dag, achter een tafel met een microfoon) en de loting voor de onderlinge debatjes heeft weinig spannende confrontaties opgeleverd. Bovendien doet Wilders niet mee.

Resteert vooral het Carrédebat op 5 maart, met acht deelnemers. Ook Emile Roemer (SP), Lodewijk Asscher (PvdA) en Henk Krol (50Plus) krijgen dan de kans om zich in de strijd te mengen, waardoor het voor iedereen weer moeilijker wordt om op te vallen.

De achtervolgers willen zich niet alleen blindstaren op de debatten, maar tegelijkertijd erkent iedereen dat het zonder confrontatie op televisie moeilijk is om nu nog een wending in de campagne af te dwingen. Rutte probeert zo veel mogelijk boven de partijen te blijven. Op harde kritiek van Asscher, Klaver en Buma reageert hij niet. Wilders beperkt zich meestal tot twitter. Pas in een debat is het mogelijk om de twee koplopers in de peilingen zichtbaar voor iedereen in het defensief te krijgen.

GroenLinks voert als enige achtervolger van VVD en PVV vooralsnog een campagne die al tot forse zetelwinst in de peilingen heeft geleid. Veel andere partijen schommelen al vrij lang op een relatief stabiel niveau, ondanks de vele campagne-initiatieven (zie lijst).

De meeste lijsttrekkers hebben de komende weken nog meer plannen in petto, maar toch blijft veel hoop gevestigd op de spaarzame debatten met Rutte en Wilders die wel nog op het programma staan. Het blijft de ideale kans om een bres te slaan in de catenacciocampagnes van Wilders en Rutte.

Mark Rutte luister naar Geert Wilders in de Tweede Kamer. Foto anp

Wat te doen in het debatloze tijdperk?

De krantenadvertentie

Alexander Pechtold, Mark Rutte, Lodewijk Asscher en, dinsdag, Kees van der Staaij en Emile Roemer: allemaal deden ze een oproep via de krant. Het blijft een ideaal middel om het maatschappelijke debat een nieuwe richting te geven. Bijvangst is vaak dezelfde avond nog een uitnodiging voor een talkshow.

Een boek

Ook weer aan een opmars bezig. De verkoopcijfers zijn meestal bescheiden, maar de lijsttrekker (Pechtold, Klaver, Buma, Segers, Van der Staaij) kan meer van zichzelf en zijn opvattingen laten zien. Ook dat is vaak weer goed voor een televisieoptreden.

Facebook

Bijna alle lijsttrekkers praten tegenwoordig rechtstreeks met hun kiezers, veelal via facebook of twitter. Ideaal om de eigen achterban te motiveren. Minder geschikt om nieuwe kiezers te bereiken.

Benoem breekpunten

Een beetje op z'n retour. Emile Roemer trok de aandacht door van de zorg een breekpunt te maken: de marktwerking moet verdwijnen, anders doet de SP niet mee. Daarna deed hij ook nog de VVD in de ban. Henk Krol wil alleen regeren als de AOW-leeftijd terug gaat naar 65.

Sluit een pact

Er is al een ouderdomspact van ChristenUnie, SP en CDA, een akkoord over 'goed werk' tussen PvdA, en D66, SP en ChristenUnie sloten zich aan bij het klimaatpact van GroenLinks en PvdA. Partijen laten daarmee zien welke thema's voor hun belangrijk zijn en dat ze in staat zijn om samen te werken.

Scherm met goede cijfers

Donderdag komen de CPB-cijfers. Partijen die hun programma laten doorrekenen kunnen met enig gezag laten zien hoe ze hun plannen gaan betalen. In deze tijd van economische groei is er bovendien vooral positief nieuws: D66 en PvdA investeren miljarden in onderwijs, de VVD heeft geld voor de ouderenzorg, het CDA voor de AOW'ers.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.