Analyse Özil verlaat die mannschaft

Mesut Özil: van mascotte van het multiculturele Duitsland tot zondebok

Duitsland reageert aangeslagen op het besluit van Mesut Özil om wegens racisme niet meer voor de Mannschaft uit te komen. Maar wilde de sterspeler wel een politiek statement maken?

Mesut Özil tijdens het WK in Rusland Foto AFP

Drie weken nadat de Duitse voetballers het WK in Rusland hebben verlaten -  vroegtijdig, verrast en verguisd - heeft Duitsland een nog veel zwaarder verlies geleden. Dat was maandag althans de breed gedeelde stemming nadat een dag eerder voetballer Mesut Özil zijn terugtrekking uit de Mannschaft bekend had gemaakt - vanwege racisme en respectloosheid. Hij wijst beschuldigend naar de Duitse voetbalbond DFB, in het bijzonder naar voorzitter Reinhard Grindel.

De golf van ontreddering die Özil veroorzaakte, wordt het beste samengevat door de Duitse minister van Justitie, Katarina Barley (SPD): ‘Het is een noodsignaal als een groot Duits voetballer als Özil zich door racisme in zijn land niet meer gewenst voelt, en door de DFB niet meer vertegenwoordigd.’

De in Duitsland geboren voetballer met Turkse wortels, met 92 gespeelde interlands een van de meest ervaren spelers uit de selectie, raakte in mei in opspraak door een foto waarop hij poseert met de Turkse president Erdogan, samen met teamgenoot Ilkay Gündogan.

De zaak leidde, een maand voor het WK, tot grote beroering. Er gingen veel stemmen op om Özil en Gündogan uit de WK-selectie terug te trekken. Die roep klonk natuurlijk uit rechtse kringen waar ze de Mannschaft sowieso ‘niet Duits genoeg’ vonden. Maar ook de voorzitter van de voetbalbond, Reinhard Grindel, speculeerde erover op Twitter.

Bondscoach Joachim Löw suste de zaak en verborg de onrust zo goed en zo kwaad als dat ging achter een behang van concentratie met oog op het aanstaande toernooi. Maar hij kon niet verhinderen dat het onbegrip tijdens het WK dooretterde, ook op de opiniepagina’s van progressieve kranten.

Daar vroegen auteurs zich af wat een van de belangrijkste spelers uit het Duitse voetbalelftal op het idee bracht te poseren met een politicus die de democratie in zijn land tracht te verstikken en onafhankelijke journalisten laat opsluiten. Is het naïviteit of een moedwillig politiek statement?

Özil beantwoordde die vragen niet. Hij zweeg ook toen hij, na het debacle tegen Zuid-Korea en de laatste plaats in de groepsfase, tot zondebok werd verklaard door onder anderen oud-international Lothar Matthäus - die zelf onlangs met de Russische president Poetin poseerde zonder dat er in Duitsland een haan naar kraaide.

Foto AFP

Özil bleek zijn verbittering te hebben opgespaard voor de, Engelstalige, verklaring van zondag. Hij is een man met twee harten, schrijft Özil, een Duits en een Turks hart. En hij is een man die zijn ontmoetingen met politici, welke dan ook, als apolitiek beschouwt omdat hij een voetballer is.

Mythe

Wat volgt zijn ongeveer drie kantjes verbitterde verwijten. Verwijten aan Grindel -  die in een grijs verleden als CDU-politicus al eens zei dat de multiculturele samenleving een mythe is.

Özil verwijt de Duitse pers, boulevardkrant Bild in het bijzonder, dat ze de Duitse bevolking moedwillig tegen hem heeft opgezet. Hij verwijst naar mails van AfD-politici en anonieme reaguurders die hem uitscholden voor geitenneuker.

Zijn sponsor Mercedes verwijt hij een gebrek aan loyaliteit, vanwege het afzeggen van een reclamecampagne. Ook schrijft hij dat zijn basisschool in Gelsenkirchen de samenwerking in het kader van een integratieproject opzegde.

Een groot deel van de Duits-Turkse gemeenschap ziet hierin net als Özil het bewijs voor toenemend racisme tegen Turken en moslims. Verschillende Turkse organisaties in Duitsland eisen het ontslag van de hele top van de voetbalbond.

Twee harten

Hasan Gökkaya, columnist voor Die Zeit, vraagt zich af waarom van Angela Merkel al jaren wordt geaccepteerd dat ze eigenlijk niet zo goed weet hoe ze met de provocaties van Erdogan moet omgaan, maar tegelijk van een voetballer wordt verwacht dat hij dat wel kan.

Ook is Gökkaya een van de velen die zich afvraagt wat het vertrek van Özil voor invloed zal hebben op al die getalenteerde jonge voetballers van Turks-Duitse orgine die nu nog balletjes trappen op velden in Gelsenkirchen of Berlijn, maar misschien ooit voor de keuze komen te staan tussen het Duitse en het Turkse nationale elftal.

Want het verhaal van Özil, de voetballer met de twee harten, begint eigenlijk al acht jaar geleden, op 8 oktober 2010, als het dan 21-jarige talent in de basis staat van de interland tussen Duitsland en Turkije, waar hij uitgefloten wordt door de Turkse supporters. Özil scoort, Duitsland wint. En Bild kopt: ‘Uitgerekend onze Özil.’

Vanaf dat moment is Özil, geboren in Gelsenkirchen in het Ruhrgebied, mascotte van het multiculturele Duitsland, het voorbeeld van geslaagde integratie, vooral als Duitsland vier jaar later ook nog wereldkampioen wordt.

Foto Getty Images

Maar Özil, teruggetrokken en zuinig met woorden, maakte nooit de indruk het symbolische gewicht te willen dragen dat hem op de schouders is gelegd. Hij wilde geen knuffelmigrant zijn, net zo min als hij nu zondebok wil zijn.

Tijdens die interland in 2010 zat Angela Merkel overigens op de tribune, gebroederlijk kletsend met Erdogan - acht jaar later een onvoorstelbare situatie. Het illustreert dat Özil, ongeacht zijn haperende politieke inschattingsvermogen, ook een speelbal is van de oplopende spanningen tussen de twee landen waarin hij zich thuis zegt te voelen.

Tekenend: de Turkse minister van Sport, Mehmet Kasapoglu, feliciteerde Özil met zijn beslissing. Merkel liet via een voorlichter slechts weten dat ze zijn keuze respecteert.

‘Als we winnen ben ik Duits, als we verliezen ben ik een immigrant’, schrijft Özil. Hij is niet de eerste Europese topvoetballer met een migratieachtergrond die zich onder druk gezet voelt - denk aan de discussie over het vermeende gebrek aan loyaliteit van Hakim Ziyech.

‘Het is fataal dat jonge Turkse Duitsers nu de indruk krijgen dat er voor hen geen plaats is in de nationale ploeg’, zei Cem Özdemir, de Turks-Duitse chef van de Groenen. ‘Prestaties zet je neer in meervoud, niet in enkelvoud. Dat heeft Duitsland laten zien toen het in 2014 wereldkampioen werd, en Frankrijk nu.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.