Reportage Ebola

Messias Radio stuurt Oeganda naar de dokter

Met een 5-jarig jongetje en zijn grootmoeder is ebola vanuit het chaotische Oost-Congo overgekomen naar Oeganda. Maar de aanpak van de fatale ziekte is hier een ‘compleet ander verhaal’ – en daarbij spelen ook de predikanten een rol met hun radiozender.

Aan de grens in Mpondwe wordt van iedereen die uit Congo komt de temperatuur gemeten om ebola op te sporen. Beeld Foto Ronald Kabuubi / AP

Alex gaat dood aan ebola. De predikant probeerde het virus te verdrijven uit een meisje. ‘Ebola is een boze geest, we verjagen die, vuur, vuur, vuur!’, gilde Alex. Helaas: hij raakte het zieke meisje aan en werd besmet, met fatale gevolgen. ‘Ooh!’, wanhopen de dorpelingen uit zijn congregatie. ‘Néé!’

Dan gniffelt Alex. Hij weet: ook deze aflevering van het hoorspel over ebola zal indruk maken. Alex is helemaal geen predikant, maar radiopresentator. Hij laat het ebola-rollenspel horen in zijn geluidsdichte studio. Met zwarte sokken met rode stippen zit hij achter een mengpaneel, tussen muren bedekt met matrassen. Alex mag dan gniffelen, zijn boodschap is serieus.

De dagelijkse radioshow van een half uur geeft voorlichting over ebola aan inwoners van het Oegandese grensdistrict Kasese. De dodelijke infectieziekte kwam hier vorige week over vanuit Oost-Congo, waar al meer dan 1.400 mensen aan ebola zijn gestorven. Alex werkt voor Messias Radio, een zender van de Anglicaanse kerk, het instituut dat meekwam met de Britse kolonisator. De kerk en de korte golf: daarmee dring je in Afrika door tot diep in de dorpen, tot in huisjes en hutten tussen bananenbomen en theeplantages op de uitlopers van de Rwenzori-bergen, de met sneeuw bedekte toppen langs de grens van Congo en Oeganda.

Messias Radio wordt gerund door Solommon Badaaki. De eerwaarde lanceerde het ebola-hoorspel vorige week, toen een 5-jarig jongetje en zijn grootmoeder, die beiden uit Congo waren gekomen, overleden aan ebola. Badaaki kwam meteen in actie. ‘Sommige mensen denken dat ebola kan worden genezen door geestelijken, of door medicijnmannen. Maar ebola heeft geen spirituele remedie. Daarom laten we in ons hoorspel een predikant doodgaan aan ebola, en een medicijnman, die ik trouwens zelf speel. Onze waarschuwing aan de mensen is: ga bij nood naar een échte dokter.’ Na elke aflevering bellen luisteraars naar Messias Radio om live verder te discussiëren.

Goed voorbereid

Oeganda heeft zich goed kunnen voorbereiden op de ebola uit Congo, waar de epidemie al bijna elf maanden woekert. Oeganda is ook niet zo chaotisch als Oost-Congo, waar milities opereren, ebolaklinieken zijn platgebrand, argwanende pygmeeën met pijl en boog artsen belagen en waar dokters de jungle ingaan in konvooien met pantserwagens van de VN, zoals de Volkskrant meemaakte in december. ‘Oost-Congo is al 25 jaar een shitshow en daar kwam dan ook nog ebola bij’, zegt een Europese hulpverlener die anoniem wil blijven. ­‘Oeganda is een compleet ander verhaal. De ebola gaat hier nooit zo erg worden als in Congo.’

Oeganda heeft bovendien ervaring. Vijf keer eerder was er hier ebola; ­alleen Congo had meer uitbraken. ­Oegandese medici werden om hun ­expertise ingevlogen in West-Afrika toen daar vijf jaar geleden de grootste epidemie ooit was, met meer dan 11 duizend doden. Een levend voorbeeld van Oeganda’s voorbereiding van de afgelopen maanden is Esther Atolere, hoofdzuster van het ziekenhuis in Kagando, een dorpje enkele tientallen kilometers van de grens met Congo. In dit ziekenhuis doken onlangs de besmette 5-jarig jongen en zijn grootmoeder op nadat ze uit Congo waren gekomen – hun familie is gemengd Oegandees-Congolees en woont aan weerszijden van de grens.

Atolere: ‘De jongen en zijn grootmoeder vertoonden symptomen zoals koorts en uitwendige bloedingen en dus isoleerden we ze meteen.’ Dat gebeurde in de witte tent die naast het ziekenhuis te zien is, een tent die er al stond uit voorzorg. Drie verplegers die de patiënten behandelden, zitten nu voor de zekerheid in quarantaine. Atolere zelf was al ingeënt met een experimenteel vaccin tegen ebola, net zoals zo’n 4.700 andere hulpverleners in Oeganda. Oeganda is het eerste land waar hulpverleners werden gevaccineerd al voordat er sprake was van ebola.

Experimentele medicijnen

De 5-jarige jongen en zijn grootmoeder werden uiteindelijk per ambulance vervoerd naar een echte ebolakliniek in Bwera, een plaatsje pal bij de grens met Congo, al stierven zij daar alsnog. Deze kliniek stond ook al klaar voor de ebola uit Congo. De drie witte tenten in Bwera, met de typische oranje omheining van ebola-klinieken, staan boven op een heuvel, naast het lokale ziekenhuis. In de verte zijn de heuvels van Congo’s natuurgebied Virunga te zien.

Oeganda is op dit moment officieel weer vrij van ebola. Tientallen contacten van de twee sterfgevallen zijn opgespoord en worden gemonitord. Hulpverleners zetten zich wel schrap voor nieuwe, bevestigde ziektegevallen vanuit Congo. Zo’n geval wordt dan hopelijk weer net zo snel ontdekt en ingedamd in het grensgebied. Experimentele medicijnen, al in gebruik in Congo, worden ook in Oeganda alvast ingevoerd.

Bij de grensovergang in Bwera snap je de bezorgdheid. ‘Tienduizend mensen gaan hier elke dag heen en weer, zelfs veertigduizend als er markt is in Oeganda’, zegt een Oegandese grensbewaker. Tientallen trucks met zeecontainers steken ook dagelijks over. Jimmy Kakule sleutelt aan de Oegandese zijde aan zijn oplegger. Hij rijdt straks met zijn lading koffie uit Congo helemaal door Oeganda en Kenia naar de havenstad Mombasa aan de Indische Oceaan, een rit van meer dan 1.500 kilometer.

Horrorscenario

Een horrorscenario is dat iemand als ­Kakule ebola heeft zonder dat hij bij de grens reeds symptomen vertoont,  zoals een verhoogde lichaamstemperatuur, waarna hij onbekommerd doorrijdt tot aan een miljoenenstad zoals Nairobi in ­Kenia. Symptomen van ebola kunnen wel 21 dagen op zich laten wachten. Maar als heel erg waarschijnlijk geldt zo’n scenario niet: mensen met ebola zijn niet besmettelijk zolang ze zelf geen symptomen hebben, en symptomen komen meestal al na een week in plaats van na 21 dagen. ‘Ik moest net als iedereen bij de overgang hier van Congo naar Oeganda mijn handen wassen en mijn lichaamstemperatuur laten meten’, vertelt Kakule bovendien. De plastic tonnetjes met desinfecterend middel in de strook niemandsland van de grensovergang zijn te zien van achter de grensslagboom in Oeganda.

De recente ebola-slachtoffers in Oeganda waren vermoedelijk ook niet via de formele grensovergang uit Congo gekomen, maar over een bergpad zonder controles. Van zulke paden zijn er veel. Het laat al met al zien dat Oeganda het nodige doet tegen de ebola, maar óók dat het volledig in kaart brengen van grensgangers een illusie is in Afrika.

Alphonse Gatare is dokter en leiding­gevende in het ziekenhuis van Bwera, waar de ebolakliniek staat. Hij prijst de maandenlange voorbereiding van Oeganda – Gatare werd zelf al gevaccineerd tegen ebola – maar hij waarschuwt dat de respons op daadwerkelijke ebola-infecties meer inzet vergt. Volgens hem klagen medewerkers in de ebolakliniek over de toelage die ze krijgen van Oeganda’s ministerie van Gezondheidszorg. ‘Het ministerie betaalt per persoon per dag maar 80 duizend shilling.’ Dat is 19 euro.

Gatare zegt dat de kliniek ook meer dan de huidige ‘handvol’ bedden nodig heeft, ‘voor als er toch een serieuze uitbraak komt’. Gatare wijst vanaf de heuveltop bij zijn ziekenhuis naar Congo en zegt: ‘Ebola lijkt daar niet langer een ‘losse’ uitbraak te zijn, het virus dreigt er endemisch te worden. Hier in Oeganda kunnen we dus zeker niet zeggen: we gaan geen nieuwe gevallen zien.’

WHO: nog geen noodtoestand

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bestempelt de huidige ebola-epidemie nog niet als ‘internationale noodsituatie’. Zo’n categorisering kan extra geld en andere hulpmiddelen losmaken van donoren en kan bijdragen tot meer bewustwording in het algemeen. De verwoestende ebola-epidemie van vijf jaar geleden in West-Afrika leidde tot zo’n noodtoestand. In Congo en Oeganda denkt de WHO dat de uitbraak nog steeds te bedwingen valt zonder internationaal alarm. Het uitroepen van de noodtoestand kan volgens de WHO ­bovendien ‘onbedoelde gevolgen’ hebben zoals staten die hun grensposten sluiten, waarna meer lokale bewoners informele grensovergangen gaan gebruiken waar helemaal geen ebola-controlepunten zijn.

In juni stak het ebolavirus voor het eerst de grens van Oeganda over en werd een 5-jarige jongen opgenomen in een behandelkliniek

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden