Messias & Monster

Lady Gaga ziet zichzelf als een hedendaagse messias die haar fans naar een stralende, betere toekomst zal leiden.

Het zijn niet de duizelingwekkend hoge hakken waarvan ik mijn ogen niet kan afhouden, of de grote maffiazonnebril, en zelfs niet het strakke doorkijkpak. Het is die kleine uitstulping op haar voorhoofd. Vandaag is het er maar één. Is het een hoorntje, een gezwel, een embryonale fallus? Of is het, zoals ze ons graag doet geloven, een lichamelijke manifestatie van haar geniale creativiteit? Het kan ook een geïmplanteerd modeattribuut zijn.


Ze praat honderduit over hoe haar leven bestaat uit op tournee zijn, dat ze als geen ander dol is op haar fans, over haar helden, maar ik ben geobsedeerd door die uitstulping.


'Mag ik het aanraken?'


Ze lacht vriendelijk, maar geeft geen antwoord.


Morgen spreek ik haar weer. 'Mag ik het morgen aanraken? Toe, heel even maar?'


Weer die lach.


'Wat is het?'


'Het is blij je te zien. Ze komen tevoorschijn als ze opgewonden zijn.'


We zitten in haar relaxruimte in de Q Arena in Cleveland, Ohio. Overal staan geurkaarsen en er is een supersonische stereo-installatie - de gebruikelijke rock 'n' rollattributen. Aan de muur hangen foto's van Led Zeppelin, Iggy Pop en de Sex Pistols. Gaga is een soort muzikale ekster. Ze heeft schaamteloos en eindeloos van anderen gejat om daarmee iets geheel eigens te creëren. Ze doet ook geen enkele poging dat te verhullen. Op haar eerste album The Fame, dat haar al snel roem bezorgde, bedankte ze Madonna, Bowie en Prince. Je ziet ook meteen de beha's en onderbroeken van Madonna, de hoofddeksels van Grace Jones, de bodysuits van Bowie. We beluisteren stukken van haar nieuwe album, waarop Giorgio Moroder, de E-Street Band en europop doorklinken. Terwijl haar eerste album haar fans aanspoorde om hun eigen innerlijke roem te omarmen, lijkt ze zich dit keer op een jonger publiek te richten: volg je hart, ongeacht wat je ouders ervan vinden. Het album heet Born This Way, net als de single die zes weken lang op nummer één stond in de VS. In Europa lijkt dat een wat afgezaagde boodschap, maar in Amerika wordt zoiets gezien, en verwelkomd, als een radicale, bijna revolutionaire uitspraak.


De ironie daarvan is natuurlijk dat Gaga helemaal niet 'zo geboren is', maar, zegt ze, als je het letterlijk opvat, snap je niet waarom het gaat: we zijn zo geboren om ons ware zelf te zijn, wat dat ook moge zijn.


Ze legt haar nieuwe nummer Hair uit. 'Hair gaat over wanneer je jonger bent. Ik ben mijn haar.' En was het echt haar haar, of was het toen nep? 'Nee, dat was toen geen nep.' Ze kijkt naar de lange, goudgele lokken die van onder haar hoed naar beneden golven. 'En ook nu noem ik het geen nep. Het is meer een surrealistische uitbreiding van mijn wezen. Ik leef altijd voor de helft in de werkelijkheid en voor de helft in mijn verbeelding. Je moet niet te veel vragen stellen, maar gewoon genieten.'


Een typische Gaga-uitspraak. Als je je niet gebonden acht aan de werkelijkheid of de waarheid kun je zeggen wat je wilt. Aan de muur hangt een afbeelding van Warhols portret van Debbie Harry. Door Warhol is Gaga misschien wel het meest beïnvloed. Net als hij is zij gefascineerd door wat roem eigenlijk is en door de verbintenis van commercialiteit met kunst.


Gaga gaat zo dadelijk beginnen aan het laatste Amerikaanse optreden van haar wereldtournee The Monster Ball. Bij de start daarvan, in november 2009, begon de artieste uit New York net veel succes te krijgen. Inmiddels is ze de grootste ster van de muziekwereld. Niemand weet precies hoe haar dat gelukt is, zijzelf nog het minst. Bovendien lijkt ze niet zo zeer fans te hebben gekregen, maar eerder volgelingen.


Identiteit als religie

Het is geen toeval dat haar nieuwste single Judas heet en via dat grootse Bijbelse verraad een verhaal vertelt over een ontspoorde liefde.


Op haar eerste twee albums ging het over roem, maar nu is ze uitgekeken op dat onderwerp.


'Op Born This Way heb ik het meer over cultuur als religie, mijn identiteit als mijn religie: ik zal vechten tot de dood voor mijn identiteit. Ik ben mijn eigen toevluchtsoord en tijdens mijn leven kan ik zo vaak herboren worden als ik zelf wil.' Ze is nooit teruggeschrokken voor grote beweringen. Haar fans noemt ze 'kleine monsters' en zij noemen haar Mother Monster. Naar eigen zeggen heeft ze al vele transformaties ondergaan - van Joanne Angelina Germanotta tot Gaga tot Mother Monster.


'Ik durf te wedden dat je moeder je niet Mother Monster noemt.'


'Nee. Zij is de enige moeder bij ons thuis. Zij noemt me gewoon Gaga of Stefani.'


'Hoe lang noemt je moeder je al Gaga?'


'Rond mijn 19de begonnen vrienden me Gaga te noemen, maar mijn moeder ging daar niet meteen in mee, omdat ze zich een beetje zorgen maakte over mijn geestelijke gezondheid.' Ze barst in lachen uit.


Gaga's show begint met een gigantische videoprojectie van haarzelf. Dan gaat het doek op en staat ze daar in volle majestueuze waanzin. Dit is geen optreden, dit is theater. Het decor is een ontaarde hel met neon richtingaanwijzers naar Drank, Implantaten, Verdoving, Auto-ongeluk, Sterfgevallen en Whiplash. We zien autowrakken, vraatzuchtige monsters, bomen met scheermessen als bladeren. De verhaallijn is moeilijk te volgen, maar ze lijkt door een dal van zelfpijniging te gaan.


Voor elk nummer draagt ze een andere outfit. Het ene moment is ze een en al vormelijke elegantie, het andere moment schiet er vuur uit haar boezem en haar kruis. Ze springt op de piano en bespeelt die met haar voeten. Zo overgiet zichzelf met bloed - haar wangen, shirt, buik, alles kleurt rood. 'Vinden jullie me sexy?', schreeuwt ze. 'Ik heb er lang over gedaan me sexy te voelen, want ik werd vroeger op school gepest.' Ze is een ongelooflijk goede artiest en dat weet ze ook. 'Mochten jullie je afvragen of ik playback, nou, niet dus... Dat denken de mensen alleen maar omdat ik zo goed klink.'


Tussen het zingen van haar hits door -Paparazzi, Poker Face, Just Dance, Bad Romance- vertelt ze haar volgelingen: 'Ik was helemaal niet dapper, maar door jullie ben ik dapper geworden, kleine monsters.' Gaga is een evangelist. 'Niets wat we samen doen is voor het laatst of voor het eerst', zegt ze met een van emotie doortrokken stem. 'Wij zijn de eeuwigheid... Jullie hebben me gemaakt, kleine monsters. Vanavond moeten jullie al je onzekerheden vergeten... Wat je voelt, maakt je bijzonder binnen het grotere doel van het leven... Ik heb heel hard gewerkt om dit te bereiken... Dus onthoud dat: ik lag heel erg onderop en nu ben ik zo hoog gestegen.'


Misschien speelt ze gewoon een rol. Ze weet dat haar beeldenstorm en de parallellen met en parabels van Jezus van alles te maken hebben met het promoten van haar nieuwe single Judas. Toch denk ik dat er meer achter zit. Ze gelooft oprecht in de Gaga-cultus - ze denkt echt dat ze een hedendaagse messias is die haar fans naar een stralende, betere toekomst zal leiden. En als ze de albums kopen en ondertussen het woord verkondigen, des te beter.


The Haus of Gaga

De dag na het optreden in Cleveland is de Gaga-mobiel onderweg naar Chicago, waar ze gaat zingen tijdens een van de laatste programma's van Oprah Winfrey. The Haus of Gaga, zoals ze haar creatieve team noemt, heeft bezit genomen van de bovenste verdieping van een luxehotel en die verandert in een bruisende fabriek. Gaga, inmiddels 25, schrijdt van de ene kamer naar de andere, groots en gebiedend met haar omsluitende zonnebril en megahakken en gestoken in een zwart zakenmantelpakje van Alexander McQueen.


Ik word naar een kamer gebracht om op haar te wachten. Je wordt altijd ergens neergezet zodat zij een entree kan maken. Vandaag beent ze naar binnen, zich verontschuldigend voor het geschreeuw op de achtergrond - het loopt allemaal niet zo lekker. Ze zet de zonnebril af en haar uitdrukking wordt zachter. Haar huid is lijkbleek, haar gezicht niet opvallend. Ze heeft haar jasje amper dichtgeknoopt en draagt er niets onder, alsof ze met deze outfit wil zeggen: probeer nu nog maar eens te beweren dat ik een man ben (dat gerucht gaat) of anorexia heb (idem dito).


Ik staar naar haar voorhoofd; vergeefs. Geen hoorns. 'Vandaag ben ik niet zo blij je te zien, dus zijn ze er niet.' Ze lacht, maar ik weet niet zeker of ze een grapje maakt.


Gisteren zei ze dat het moeilijk was om over haar show te praten met mensen die hem niet hadden gezien. Ik zeg dat ze gelijk had en dat het wel een geloofsbijeenkomst leek. 'Dat klopt. Het is een religieuze ervaring, maar dan in een kerk van de popcultuur.' Ze denkt even na. 'Het was nooit de opzet om van het Monster Ball een religieuze ervaring te maken, maar zo heeft het zich ontwikkeld.'


Ze is de Billy Graham van de pop geworden, zeg ik. Ze lacht. 'Het is eerder zelfaanbidding, denk ik, dan dat ze mij vereren. Ik breng mensen bij dat ze zichzelf moeten aanbidden.'


Wat is er aan de hand met conventionele religie als jongeren zich tot haar wenden voor spiritueel leiderschap? 'Geïnstitutionaliseerde religie heeft een enorme invloed op de overheid en daarmee op maatschappelijke waarden. En dat heeft weer gevolgen voor gevoelens van eigenwaarde, het pesten op school, tienerzelfmoorden.' Haar boodschap is eenvoudig en helemaal in de geest van Christus, zegt ze - hou van jezelf en hou van anderen.


Vindt ze het niet beangstigend om zoveel invloed te hebben? 'Nee, maar het verschaft me wel een interessante positie als commercieel artiest met een groeiende aanhang. Als je me vraagt wat ik wil doen, is dat niet een beroemdheid zijn; ik wil iets tot stand brengen. Het gaat mij er niet om er leuk uit te zien op het toneel en iets te zingen wat we allemaal wel kennen. Ik schrijf veel liever een nummer dat Judas heet en ik praat liever over verraad en vergeving en over het gevoel niet begrepen te worden, en ik probeer er samen met mijn fans achter te komen waaraan de samenleving behoefte heeft. Als ik een leider kan zijn, doe ik dat.'


Waar kwam bij haarzelf dat gevoel van niet begrepen worden vandaan? 'Van gepest worden.' Was ze niet veel te sterk om gepest te worden? 'Nee, ik was geen harde. Ik ben excentriek, spraakzaam, vrijpostig en theatraal en dan hebben ze de pik op je. Ik ben een keer door een paar jongens in een afvalcontainer gegooid. Op mijn kastje op school werden scheldwoorden gekalkt, niet op dat van anderen. In de gangen werd ik geknepen en voor slet uitgemaakt.'


Hoe voelde ze zich toen ze in die afvalcontainer zat? 'Waardeloos. Beschaamd. Vernederd. Ik was 14.'


Ze heeft met meer dingen moeten worstelen: met drugs in haar latere tienerjaren, met de ontdekking dat ze het gen had voor lupus, de ziekte waaraan haar tante is overleden, met gedumpt worden door Def Jam. Had ze kunnen worden wie ze nu is zonder dat allemaal te hebben meegemaakt? 'Nee, en dat geldt voor iedereen. Daar gaat het nu juist om, ook bij Judas: eigenlijk was Judas geen verrader. Hij was maar een onderdeeltje van het algehele einddoel van de profetie. De dingen die je dwarszitten in je leven zijn gewoon onderdeel van waar je doorheen moet om tot iets groots te komen.'


Ik weet niet goed wat ik daarop moet zeggen. Het vreemde aan Gaga is dat ondanks haar excentrieke uitdossing en uitspraken, ik me de volgende dag nauwelijks kan herinneren hoe ze eruitzag of hoe ze klonk.


Op haar linkerpols is het vredessymbool getatoeëerd. In haar kleedkamer hangt een foto van John Lennon en Yoko Ono in bed die bordjes omhoog houden met de slogans 'Hair peace' en 'Bed peace'. Terwijl ze doorpraat, moet ik denken aan de uitspraak van Lennon 'Wij zijn nu populairder dan Jezus'. Net als Lennon benadrukt ze dat ze niet tegen religie is. 'Schrijf niet dat ik de pest heb aan geïnstitutionaliseerde religie. Dat is namelijk niet zo. Ik zeg alleen dat er misschien een manier is om meer deuren te openen in plaats van er zoveel dicht te doen.'


Ik zeg dat ik haar mengeling van onwankelbaar zelfvertrouwen en onzekerheid vreemd vind. 'Ik heb altijd veel durf gehad en ik ben altijd onzeker geweest.' Gaan die twee dingen samen? 'Waarom niet? Ik geloof niet dat de interessantste kunstenaars in de geschiedenis van die bevoorrechte, blije zen-mensen waren. Ik ben juist zo dol op sommige kunstenaars vanwege de worsteling die ze doormaken.' Wie bijvoorbeeld?


'Wij weten allemaal dat ik gek ben op David Bowie.' Ze gaat nu niet alleen over op de pluralis majestatis, ze klinkt nu zelfs als iemand uit de Engelse bovenklasse. 'Wij weten dat ik gek ben op Elton John.'


Is het waar dat ze als kind gebeden heeft om waanzin? 'Inderdaad, en kijk mij nu eens', zegt ze met een miniem lachje. Naar wat voor waanzin verlangde ze dan? 'Ik wilde mijn ware identiteit bevrijden, want die had ik nog niet ten volle ontdekt. Ik staarde naar alle posters aan de muur, veelal dezelfde als nu in mijn kamer hangen. Ik probeerde me voor te stellen wat voor mensen deze legendes geweest moesten zijn en dan bad ik dat ik dezelfde omstandigheden zou ervaren als zij, wat die ook mogen zijn. In veel opzichten was het een gebed om creativiteit.'


Wat me opviel aan de posters in haar kleedkamer was de overeenkomst in de podiumpresentatie: de meesten zijn topless, Iggy Pop praktisch naakt. Dat bracht me op de gedachte dat Gaga's variaties van ontkleding niet zozeer bedoeld waren als seksueel uitdagend, maar meer als een statement over haar positie als rockster. 'Zeker. Het is een statement over de showbusiness. Ik ben dol op de showbusiness en ik wil niet dat mijn fans me ooit anders zien. Daar geloof ik niet in. Showbusiness en popcultuur, dat is mijn religie.'


Even later merk ik dat ze niet altijd bescheiden is. We hebben het over Born This Way en ik kan even niet op de titel komen. Ze kijkt me vol ongeloof aan en werpt een geschokte blik op haar publiciteitsmedewerker. Ik denk dat ze een grapje maakt, maar er kan geen lachje af. 'Fraai is dat. Je schrijft over mijn muziek en je weet niet eens hoe mijn album heet. Maakt het zo weinig indruk?'


'Nee, nee', zeg ik. 'Kijk, ik kan het zelfs voor je zingen.' Ik doe het, met danspassen erbij.


'Dat was goed.' Ze lacht weer. 'Vooral die eerste pump.'


Zou ze het erg vinden als ik me de titel van het album niet zou kunnen herinneren?


'Ja, zeker wel.'


Vorstinnig

Toen Lady Gaga in 2008 opkwam, leek ze helemaal 'klaar' te zijn. Had ze jarenlang aan haar imago gewerkt? 'Er was niets volmaakt of gemaakt aan. Toen ik begon, was de overheersende gedachte dat ik te vreemd was voor een popster.'


Ze is zich ervan bewust dat er veel misvattingen over haar bestaan, maar dat kan haar niet schelen. Zoals? 'Als je excentriek bent of een uitgesproken identiteit hebt of op een fantastisch vorstinnige manier leeft...'


Pardon? 'Vorstinnig? Een zelfbedacht woord. Veel mensen denken dat als je een uitgesproken identiteit hebt of gewoon anders bent, je geen enkele inhoud hebt. Dat je alleen een leegte verbergt, of dat het kunstmatig is. Terwijl ik volledig toegewijd ben aan mijn kunstenaarschap en mijn vak, maar ik ben ook tamelijk vorstinnig, wat dat ook moge betekenen.'


Het is nu 10 uur 's avonds geweest en ze moet naar de studio van Oprah om te repeteren voor morgen. Zal ze het ooit beu worden en zich terugtrekken in een prettige, rustige wereld van niet-Gagaheid? 'Ik zie mijzelf niet los van Gagaheid. Dus nee. Ik zou me wel, bijvoorbeeld volgende week, even willen terugtrekken op een rustige plek, maar zonder de Gagaheid los te laten. Gaga is wie ik ben.'


In de afgelopen maanden zijn er diverse tegengeluiden geweest. Kritische leden van organisaties van homo's en lesbiennes die zeggen dat ze niet homo- of biseksueel genoeg is (ze heeft gezegd dat ze voornamelijk verhoudingen met mannen heeft gehad, en af en toe met vrouwen). Religieuze leiders die haar van godslastering beschuldigen. Voormalig producer Rob Fusari die beweert dat hij haar heeft 'bedacht'. Schoolgenoten die zeggen dat ze nooit gepest is. 'Dat vind ik de mooiste. 'Je werd niet gepest'. Je pest me alleen al door dat te zeggen. Hahahaha! Is dat niet grappig: 'Je werd niet gepest'?'


Kan ze het wegwimpelen? 'Wat ik vooral van mijn fans heb opgestoken, is dat het onderdeel van mijn lot is de kogels op te vangen, maar mijn hart blijft gewoon kloppen. Je kunt mij niet kapotmaken, want ik ben een kunstwerk.' En dan is ze weg.


Ooooh, Johnny Depp

De dag daarop gaat bij de Oprah-show het doek op en zien we een gigantische gouden naaldhak met daarbovenop Gaga aan de piano, die Born This Way zingt. Het is een geweldig optreden - laag in tempo, smartelijk. Alles duidt erop dat ze zich zou kunnen ontwikkelen tot een geweldige soul- of jazz-zangeres.


Loop drie dagen mee met het Gaga-industrieel complex en je ziet haar in haar volle tegenstrijdige glorie. Daar staat ze, keiharde verkoopster en hippiechick, aandacht vragende neuroot en zelfbenoemde heiland, zowel jong als oud voor haar leeftijd, en uiteindelijk tamelijk briljant; hoewel je onmogelijk zo briljant kunt zijn als zij suggereert te zijn. Na de Oprah-show praat ze backstage met Oprah. Ze heeft een broek aan en een bizar masker op en ziet eruit als een klein meisje dat de weg kwijt is. Ze klopt op haar buikje en doet een geforceerd dansje.


'Ooooh, Johnny Depp', klinkt het vol ontzag als de acteur langsloopt.


'Lady Gaga!', zegt hij. Even kan ze nauwelijks geloven dat hij weet wie ze is. Dan keert haar zelfvertrouwen terug.


'Was ik goed?', vraagt ze aan een van haar mensen.


'Je was goed', zegt hij.


'Fantastisch?'


'Je was goed.'


'Fantastisch?'


'Goed. Je was goed.'


'Je was fantastisch', zegt een van haar andere mensen.


'Ik vind jou aardiger dan hem', zegt ze en gaat dan door over hoe de mensen zich haar tournee altijd zullen herinneren. Volgens haar meten de meeste mensen rijkdom af aan het aantal albums dat je verkoopt, maar zij niet. 'Succes is niet iets tijdelijks. Je hebt het of voor eeuwig of helemaal niet. Mijn rijkdom zit in de culturele impact die ik heb, in hoe lang ik leef en wat ik nalaat; de stempel die ik op het universum zal drukken.'


Wat zal er op die stempel staan? 'Zij was altijd zichzelf. Zij was onbevreesd en heeft de popcultuur, technologie, kunst en muziek onstuitbaar vooruitgebracht en het kon haar nooit ene moer schelen wat anderen van haar dachten.' Laat het maar aan Gaga over om haar eigen in memoriam al te hebben geschreven.


------------------------


Lady Gaga

Stefani Germanotta werd geboren in New York, in een gezin waarvan de ouders zichzelf hadden opgewerkt. Vader Joseph was internetondernemer, moeder Cynthia manager in de telecommunicatie. Stefani begon op haar 4de met pianolessen. Op haar 14de begon ze met optreden op open-podiumavonden en op haar 17de veroverde ze een plek op de Tisch School of The Arts van de New York University. Daar studeerde ze muziek, maar ze maakte haar studie niet af, omdat ze zich er ellendig voelde. Op haar 19de tekende ze een contract bij het label Def Jam, dat haar na drie maanden al liet vallen. Een paar jaar later schreef ze nummers voor New Kids On The Block en de Pussycat Dolls. In 2008 nam ze in Los Angeles een album op waarvan er 14 miljoen werden verkocht.


------------------------


POP / Lady Gaga * * *

Lady Gaga: Born This Way Universal

Born This Way, het tweede complete album van Lady Gaga, begint rustig. 'I'm gonna marry the night', neemt de zangeres zich voor, die in drie jaar tijd is uitgegroeid tot de grootste popster ter wereld. Al snel begint vervolgens de discodreun te hameren en die houdt eigenlijk de hele plaat niet op. Het is een sound die is ontleend aan Europese dance, die Lady Gaga's hits altijd al gedomineerd hebben, maar voor Born This Way heeft ze haar liedjes nog meer aangedikt met beukende elektro-beats.


Subtiliteit is wel het laatste waarvan we Lady Gaga kunnen betichten. Behalve in Europese oren toch betrekkelijk gedateerd klinkende rave beats, heeft de zangeres dit keer ook nadrukkelijk haar oor te luisteren gelegd bij de wat steviger mainstream-hardrock uit de jaren tachtig.


Hoe bombastisch ook aangekleed, de liedjes zijn van een pakkende eenvoud. Op een enkele uitzondering na, zoals de mislukte poging latin-beats te integreren in Americano. Lady Gaga doet precies wat er verwacht mocht worden: een dozijn liedjes afleveren die allemaal hitpotentie hebben. Mooi, spannend of vernieuwend zijn adjectieven die bij Lady Gaga's muziek al lang niet meer ter zake doen. Alles gaat om herkenbaarheid. Er zal waar ook ter wereld geen ontkomen aan zijn.


Gijsbert Kamer


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden