Analyse

Merkels engelengeduld met Polen, ontstaan uit historische schuld, is niet zonder risico’s

Angela Merkel blijft pleiten voor een dialoog met Polen, dat onder vuur ligt wegens schendingen van de rechtsstaat. Het geduld van de Duitse bondskanselier komt voort uit een mix van geopolitieke en economische belangen, overkoepeld door historische schuld.

Angela Merkel donderdag op haar 107de EU-top, met helemaal links de Poolse premier Mateusz Morawiecki. Beeld EPA
Angela Merkel donderdag op haar 107de EU-top, met helemaal links de Poolse premier Mateusz Morawiecki.Beeld EPA

Angela Merkel legde in september een krans bij het graf van de onbekende soldaat in Warschau. De goede verhoudingen tussen Duitsland en Polen zijn voor haar een ‘hartszaak’, sprak de Duitse bondskanselier. De val van het Sovjet-communisme begon met de opstand van de Poolse vakbond Solidariteit in 1980. Zonder die opstand had de Duitse hereniging nooit plaatsgevonden. ‘Dat zullen we nooit vergeten’, aldus Merkel.

Merkel groeide op in het communistische oosten van Duitsland en ondervond de Europese deling aan den lijve. Daarom heeft ze er altijd alles aan gedaan om te voorkomen dat Europa opnieuw wordt opgedeeld in oost en west. Toen de afgelopen weken de temperatuur over de Poolse schendingen van de rechtsstaat opliep, gooide Merkel meteen koud water over de discussie. Op haar 107de en waarschijnlijk laatste EU-top, donderdag en vrijdag in Brussel, pleitte ze voor de zoveelste keer voor ‘dialoog’ in plaats van confrontatie.

In Nederland en andere Noord-Europese landen wekt haar houding ten opzichte van autoritaire leiders als Kaczynski (Polen) en Orbán (Hongarije) irritatie. Maar Merkel heeft zich altijd laten leiden door een belang dat alle andere oversteeg: het bijeenhouden van de Europese Unie.

In de eurocrisis liet ze Griekenland niet vallen en in de coronacrisis ging ze akkoord met een Herstelfonds om vooral Zuid-Europa te helpen. In Duitsland wordt de EU als een nationaal belang gezien. Duitse politici beseffen dat het herenigde Duitsland voor veel van zijn kleinere buren slechts acceptabel is als het wordt ingedamd door een groter Europees verband.

Europa heeft zijn oosten nodig, zei Heiko Maas, de sociaal-democratische minister van Buitenlandse Zaken in juni, ter gelegenheid van het 30-jarige bestaan van het Duits-Poolse Verdrag voor Goed Nabuurschap. ‘Machten als China en Rusland dagen op steeds schaamtelozer wijze onze democratieën en de internationale orde uit’, aldus Maas. ‘Alleen als we oost en west samenhouden, kunnen we Europa sterk maken voor een nieuw tijdperk.’

Buitengrens EU

Als Polen uit de Unie zou worden gegooid, zou de buitengrens van de EU in Duitsland komen te liggen. Dat is een schrikbeeld voor Berlijn: een economisch verzwakt en rancuneus Polen dat niet langer als buffer met Rusland kan dienen. Het is niet meer dan een gedachtenexperiment, omdat het juridisch onmogelijk is om een land uit de Unie te zetten. Maar het geeft aan hoeveel belang Duitsland heeft bij goede relaties met een stabiel Polen.

Daarnaast heeft Duitsland grote economische belangen in Polen en andere Oost-Europese landen. In de jaren negentig was Duitsland nog ‘de zieke man van Europa’. De economische opbloei in de 21ste eeuw werd mede mogelijk gemaakt door de exportmarkten en de goedkope arbeid in Oost-Europa.

Dit complex van geopolitieke en economische belangen wordt nog altijd overkoepeld door historische schuld, zeker ten opzichte van Polen. In 1939 viel nazi-Duitsland Polen binnen, vermoordde een groot deel van de intelligentsia en verdeelde het land met de Sovjet-Unie. Na de oorlog werd Polen een satelliet van de Sovjet-Unie. ‘Polen was niet vrij om over zijn eigen lot te beslissen’, zei minister Maas. ‘Termen als natie en soevereiniteit hebben daarom een speciaal gewicht. Wij Duitsers mogen, meer dan anderen, het zicht niet verliezen op dit perspectief van onze buur.’

Verzoening met Polen was altijd een cruciaal onderdeel van het naoorlogs buitenlands beleid van de Bondsrepubliek. In het licht van de geschiedenis is het voor Duitsland moeilijk om Polen de les te lezen.

Geopolitieke realiteit

Voor leiders als Maas en Merkel zijn de rechtsstaat en de persvrijheid problemen die moeten worden afgezet tegen een grotere geopolitieke, economische en historische realiteit. Duitsland heeft een langetermijnbelang bij Polen dat het wangedrag van de huidige regering overstijgt. Misschien verliest de regeringspartij PiS in 2023 de verkiezingen en wordt de voormalige EU-president Donald Tusk de nieuwe machthebber in Warschau. Daarom is aussitzen (uitzitten) voorlopig het parool.

Die strategie is echter niet zonder risico’s, betogen Piotr Buras en Jana Puglierin van de denktank European Council on Foreign Relations. De wens om een breuk met Oost-Europa te vermijden, zou juist kunnen leiden tot een breuk met Noord-Europa, waar de publieke opinie het zat wordt om autoritaire leiders als Orbán en Kaczynski met Europees geld in het zadel te houden.

Wellicht zal de volgende Duitse regering zich anders opstellen. Op de Europese top van december zal Duitsland waarschijnlijk worden vertegenwoordigd door de sociaal-democraat Olaf Scholz, leider van een coalitie met de Groenen en de liberale FDP. Vooral de Groenen hebben zich altijd strijdlustig ten opzichte van Polen en Hongarije getoond. In het voorlopige akkoord tussen de drie partijen wordt een ‘op waarden gebaseerd’ buitenlands beleid beloofd dat de rechtsstaat in Europa zal bevorderen.

Toch wordt in Brussel niet verwacht dat er opeens een heel andere wind uit Berlijn gaat waaien. Ook met alle goede voornemens van de nieuwe coalitiepartners blijft Duitsland liggen waar het ligt, in het midden van Europa, met zijn historische schuld en zijn grote belangen in het Oosten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden