Column

Merkels belofte heeft Duitsland en Europa gespleten

Het stadje Calden in de Duitse deelstaat Hessen zou wel eens symbool kunnen staan voor de fragiliteit van de belofte van bondskanselier Angela Merkel van precies een jaar geleden: 'Wir schaffen das'. Dat kleine plaatsje met 3.000 inwoners, vlakbij Kassel, kreeg in 2015 een enorm tentenkamp met wel 1.500 Syrische vluchtelingen in de maag gesplitst. Zonder enige inspraak en zeggenschap.

Angela Merkel Beeld epa

Na wat aanvankelijke strubbelingen, is dat allemaal wonderwel goed gegaan. Vindt ook de plaatselijke middenstand. 'Wir haben das geschafft.' Dat wil zeggen: na de beginchaos heeft men de eerste opvang in goede banen kunnen leiden; het tentenkamp heeft zich ontwikkeld tot een winterharde containerstad; en de eerste stappen op weg naar integratie zijn gezet. Mede dankzij honderden vrijwilligers.

Maar, zo zegt de partijloze burgemeester van Calden in de ZDF-documentaire (25 augustus) die het stadje portretteert: 'Mijn grootste angst is dat dit allemaal teniet gedaan kan worden door een enkel geweldincident in het kamp. Of door een groot gevecht in de stad. Dan zou de welwillende stemming in onze stad wel eens helemaal om kunnen kiepen.'

Het tekent de bredere politieke situatie: rechtspopulisten hangen als aasgieren boven Merkels vluchtelingenpolitiek. Eén fout, één incident, één schandaal, en het rechtspopulisme slaat toe en ziet zich bevestigd in zijn apocalyptisch beeld: dat met de massale toevloed van vluchtelingen Duitsland een ramp is aangedaan.

Het is maandag precies een jaar geleden dat Angela Merkel de Duitse grenzen voor vluchtelingen opende, onder het uitroepen van haar nu legendarische mantra: 'Wir schaffen das.' We zijn nu een jaar verder. Je kunt geen Duitse krant opslaan of Duitse tv-zender zappen die niet terugblikt op 'Merkels Grensopening' van een jaar geleden. Die geldt in Duitsland al als zo historisch, dat men wel spreekt van de 'zweiten Mauerfall', de tweede val van de Muur.

De balans van 1 jaar 'Wir schaffen das' levert een gemengd beeld op. Er is heel veel bereikt, maar Merkels vluchtelingenpolitiek blijkt ook een splijtzwam. Dwars door families en het politieke spectrum heen. Zal het Duitsland echt lukken die enorme hoeveelheid vluchtelingen op langere termijn te doen integreren? Zal Duitsland nog wel Duitsland blijven? En hoe staat het met de binnenlandse veiligheid, na de zomer van de aanslagen?

Hoe groots en humaan het gebaar van Angela Merkel ook mag zijn geweest, in die ochtend van 5 september 2015, toen zij de in Boedapest ronddolende oorlogsvluchtelingen naar Duitsland welkom heette, Merkels 'Wir schaffen das' is een belofte geworden die Duitsland (en Europa) heeft gespleten.

Een bewijs daarvoor zijn de regionale verkiezingen die zondag werden gehouden in de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern. De precieze uitslag daarvan ken ik op dit moment van schrijven niet, maar alles wijst erop dat de rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD), de aasgier die de vluchtelingenpolitiek van Merkel attaqueert, een goede uitslag zal maken. Misschien is ze zelfs de grootste partij geworden, in elk geval groter dan Merkels CDU en daarmee tweede partij, achter de SPD.

Mecklenburg-Vorpommern is een tamelijk marginaal Oost-Duits Bundesland. Het is een dun bevolkte krimpregio, berucht om zijn neonazi-dorpen en aanvallen op vluchtelingencentra. Arbeidsmarkt-theoretisch zou het eigenlijk vluchtelingen met open armen moeten ontvangen, ter compensatie van de braindrain naar het Westen. De opmars van de AfD laat zien dat die theorie niet door iedereen wordt aangehangen.

Hoe fragiel is de Duitse Willkommenskultur? Men kan de conjunctuurgolven van de Duitse welkomscultuur goed aflezen aan de populariteitscijfers van Angela Merkel, ongekroond Moeder des Vaderlands. Die lopen duidelijk terug wanneer er gebeurtenissen zijn die angst en onzekerheid opwekken. Dus lage scores na 'Keulen', en na de aanslagenzomer, wanneer bij de Duitse bevolking twijfel toeslaat over 'Wir schaffen das'.

Wat wordt de politieke prijs voor de miljoenvoudige gastvrijheid die Duitsland een jaar geleden aan vluchtelingen in nood heeft getoond? Sommigen vrezen dat de Duitse christen-democratie haar programmatische betrouwbaarheid heeft verspeeld ('Innere Sicherheit'), zoals eerder de Duitse sociaal-democratie onder Gerhard Schröder haar ideologische ziel zou hebben verkwanseld (Hartz IV).

Er is voor Angela Merkel maar één weg voorwaarts: de belofte van 'Wir schaffen das' moet koste wat kost bewaarheid worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden