Merkelmeisjes gaan het maken

Na twintig jaar Duitse eenheid wordt de Oost-Duitse vrouw ineens bejubeld. Ze is 'sterker en minder afgestompt' dan West-Duitse vrouwen. Maar de mythevorming is groot.Door Merlijn Schoonenboom

Astrid Stolze pakt uit haar handtas een uitgeprint A4'tje. Er staat een reeks cijfers op over de positie van vrouwen in Duitsland, en in het midden staat een 1. 'Eén vrouw', zegt Stolze teleurgesteld, 'in heel Duitsland staat slechts één vrouw aan het hoofd van een beursgenoteerd bedrijf.'


Stolze (45) zit aan een tafeltje op het terrein van een grote techniekbeurs voor scholieren in Maagdenburg, Oost-Duitsland. 260 mensen stuurt ze inmiddels aan, als directrice van de plaatselijke Mercedes-Benz-vestiging, en ze bezoekt vandaag kort haar infostand, die nieuwe vaklui moet opleveren.


Het verschil kan niet groter zijn. Zelf in onberispelijk grijs broekpak, montuurloze bril half op de neus, onvermoeibaar ambitieus. Om haar heen een paar honderd Oost-Duitse tieners, puistige jongens en giechelende meisjes; de hoop voor de toekomst in een deelstaat waar de werkloosheidscijfers nog steeds schrikbarend zijn.


Een paar jaar geleden is Stolze teruggekomen uit West-Duitsland. Vlak voor de Muur viel, in 1989, wist ze een uitreisvisum te bemachtigen. Ze ging naar Frankfurt aan de Main; om te trouwen, om vrij te zijn, om carrière te maken. Achttien jaar later bood Daimler haar een functie als directrice aan in Saksen-Anhalt, waar ze vandaan komt. Eerder had ze een leidinggevende functie in het rijke Zuid-Duitsland kunnen krijgen, maar ze koos dus voor het Oost-Duitse Maagdenburg, een stad met een moeilijke reputatie en een socialistisch verleden.


Alles wat je hier ziet, zegt ze, was twintig jaar geleden onmogelijk. Een glimmende Mercedes cabrio, in 1989 nog officieel symbool van het verfoeilijke West-Duitse kapitalisme, heeft Stolze nu als teaser laten neerzetten. En ook de jongeren moeten zich nu aanprijzen op de arbeidsmarkt, iets wat onder het socialisme niet hoefde.


Maar één ding staat voor Stolze vast: 'Juist Oost-Duitsland kent een goede voedingsbodem voor vrouwen in topposities.' Sterker nog: haar zwangerschap speelde een belangrijke rol bij haar keuze voor Maagdenburg. Stolze had geen zin in 'vooroordelen'. In Oost-Duitsland, zegt ze, is het veel normaler dat vrouwen carrière en kind combineren dan in West-Duitsland: 'Dankzij de betere voorzieningen voor kinderopvang is het gewoon makkelijker.'


Het is een voor buitenstaanders verrassende conclusie, in het twintigste jaar van de Duitse eenwording op 3 oktober. Ook deze herdenkingsweken verschijnen namelijk weer rapporten over de verschillen tussen Oost- en West-Duitsland, en Oost loopt - op welk gebied dan ook - altijd een beetje achter. Maar als er één onderwerp de afgelopen jaren ineens positief is omgebogen, dan is het de 'Ostfrau', de Oost-Duitse vrouw.


Misschien heeft het ermee te maken dat het land met Angela Merkel door een Ost-vrouw wordt geleid, of misschien omdat er nu pas studies en zelfs een congres aan het fenomeen worden besteed, waar ook Stolze zal spreken. Zeker is echter dat de Ost-vrouw in Duitsland met terugwerkende kracht welhaast mythische proporties heeft aangenomen.


Alice Schwarzer, Duitslands bekendste feministe (een 'Wessi'), noemde de Ost-vrouwen onlangs 'sterker en minder afgestompt' dan de West-Duitsen. Het thema fungeert in mediabijlages en toneelstukken. De Oost-Duitse volksheld en bijna-president Joachim Gauck noemde tijdens een recent interview met de Volkskrant specifiek de nieuwe generatie Oost-Duitse vrouwen als hoop voor de toekomst. Ze sluiten beter hun studies af, vinden betere banen dan de Oost-Duitse mannen en komen meer in leidende posities terecht dan West-Duitse vrouwen.


Onvermijdelijk dringt zich dan de vraag op: is de Ost-vrouw anno 2010 inderdaad 'anders' dan die in het Westen, en: loopt het Oosten dan ook voorop bij de toch wat moeizaam verlopende emancipatie in Duitsland?


Jonge Ost-vrouw

'Zijn wij anders? Jazeker.' In Berlijn-Kreuzberg zit studente Patricia (26) aan een cafétafel. Ze is in de eindfase van haar studie Europees recht. Ze komt uit een Oost-Duits dorpje - 'in 1989 1.200 inwoners, nu nog maar 800' - en wil onder geen beding terug.


Wel omschrijft ze zichzelf vol overtuiging als Ost-vrouw. Of beter gezegd: dat is ze gaan doen sinds ze met West-Duitses in contact kwam. Het eerste wat ze deed toen ze van school kwam, was als au pair naar Amerika vertrekken. Pas daar leerde ze West-Duitse vrouwen kennen. Ze was verbijsterd toen sommigen zeiden: 'Na mijn studie ga ik trouwen en hou ik op met werken.' Zo'n instelling, zegt ze, is bij Ost-vrouwen ondenkbaar.


Patricia is een van de jonge Oost-Duitse vrouwen die nu zo worden bejubeld. Maar die bejubeling, zegt Uta Bauer, mede-auteur van twee overheidsstudies over 'vrouwen in Oost-Duitsland', is eigenlijk een nogal recent fenomeen. In West én Oost was men eerst juist kritisch over jonge Oost-vrouwen die hun heil elders zochten en een 'mannenproletariaat' eenzaam achterlieten.


Nog feller klonken na 1990 de beschuldigingen vanuit het Westen aan het adres van Oost-Duitse werkende moeders. Rabensmütter, zo klinkt het scheldwoord, 'ontaarde moeders', vrouwen die hun kinderen achterlaten bij een kinderopvang om zelf te gaan werken.


Misschien, zegt socioloog Hildegard Maria Nickel van de Humboldt Universiteit Berlijn, is de recente herwaardering gekomen doordat het Oosten nu eenmaal weinig heeft om mee te pronken. Maar tegelijkertijd is het ook een feit, zegt ze, dat de vrouwen in het Oosten qua beroepsoriëntatie echt vooroplopen. De verschillen uit 1989 blijken nog steeds te gelden; op de oostelijke arbeidsmarkt wordt een werkende moeder als volstrekt normaal gezien, en pas sinds kort trekt West-Duitsland wat bij.


Niet te onderschatten, zegt Nickel, is echter ook de mythevorming rond de 'Ost-vrouw die het wel redt'. Meer nog dan in andere Europese landen is in Duitsland in de Koude Oorlog 'veel ideologie rond de rol van vrouwen geproduceerd', zegt Nickel - met gevolgen die nu nog steeds voelbaar zijn.


In de DDR werd emancipatie van bovenaf verordonneerd. De vrouw las geen Simone de Beauvoir, maar móest werken. Gelijkheid was ideologisch bepaald. Ondertussen was er geen sprake van dat vrouwen de hoogste topposities bezetten. Ook de mondigheid ontbrak; men deed wat hem of haar gezegd werd. In West-Duitsland, zegt Nickel, is als reactie juist extra geïnvesteerd in het 'huisvrouwenmodel': de vrouw blijft thuis, als basis van het gezin. Dat is de reden waarom West-Duitsland met kinderopvang sterk achterloopt bij Nederland of Frankrijk. Aan de andere kant groeide er wel een actieve vrouwenbeweging. Er ontstond emancipatie van onderop.


Het resultaat in 2010: in het Oosten bezetten meer vrouwen leidende posities dan in het Westen, maar deeltijdwerk en mondigheid, zo blijkt uit Bauers studie, ontbreken nog vaak. De jonge generatie doet het al beter, maar verdient rond eenvijfde minder dan in het Westen.


Campagne

Het is de paradox van het Oosten, zegt Astrid Stolze, terwijl ze soepel haar Mercedes langs de rivier stuurt, om te laten zien hoe Maagdenburg is veranderd. Banen zijn er inmiddels wel, maar de gekwalificeerde werkkrachten niet; vooral de vrouwen vertrekken naar waar ze betere studies en betere lonen krijgen.


Ze begrijpt de jonge vrouwen dan ook prima, zegt ze: ze heeft het zelf ook zo gedaan. Maar het is natuurlijk niet goed voor de economie. Daarom moet het Oosten nu nog leren te 'investeren in dat wat ze goed doet, namelijk de vrouwen'. De burgemeester, vertelt Stolze, heeft onlangs een campagne voor 'sterke vrouwen voor Maagdenburg' opgericht, waar ze zelf ook deel van uitmaakt.


Maatregelen blijken juist in 2010 weer nodig, zegt ook onderzoekster Uta Bauer. Juist omdat er geen onderscheid tussen geslachten wordt gemaakt, is er in het Oosten ook minder bewustzijn over het 'glazen plafond'. Universiteiten blijven inzetten op 'ouderwetse' technische mannenstudies, dus trekken veel getalenteerde Ost-vrouwen naar het Westen.


Je kunt daarom niet in het algemeen spreken van beter geslaagde emancipatie, vindt Nickel. Zeker, er is een vanzelfsprekender gelijkstelling bij werk, maar de slechte materiële omstandigheden maken het ook noodzakelijk dat vrouwen voltijd werken met kinderen erbij - voor een laag loon. En dwang om te werken, vindt ze, is geen voorsprong.


Studente Patricia ziet alleen voordelen van haar achtergrond, zegt ze. Ze wordt een nieuwe Duitser, een 'Wossi', die de voordelen van beide kanten wil verenigen. Haar aanpak: 'Vroeg opstaan, werken, kinderen, zoals ik van mijn moeder heb geleerd.' Maar wel op de plek waar ze het meest kan, zegt ze, al is dat weer 'algemeen-vrouwelijk'. 'Vrouwen zijn nieuwsgieriger. Mannen blijven vaker waar ze geboren zijn.' Daarom zit haar broertje in hun dorp 'werkloos voor de tv', en vertrekt ze zelf naar Brussel voor een stage.



Oost-Duitsland kent meer vrouwen in topfuncties

De herdenking van de Val van de Muur vorig jaar vormde een voorlopig hoogtepunt in de mythevorming rond de 'sterke Ost-vrouw'. Toen het weekblad Stern zelfs een grote fotoserie bracht met succesvolle (en goed uitziende) Ost-vrouwen in media en politiek, werd het een journaliste van Die Welt te veel: ze moest denken aan de mythevorming na 1945, schreef ze, toen ineens ook de vrouwen werden bejubeld, omdat ze het land weer opbouwden dat de mannen kapot hadden gemaakt.


Vast bestanddeel in de Ost-vrouw-mythe is overigens de seksuele zelfstandigheid. Wilde verhalen doen nog steeds de ronde over de 'ongedwongenheid' van de DDR-vrouw, een gewoonte die hun dochters overgenomen zouden hebben.


Volgens de Welt-journaliste is dat een mythe die door de ossi's zelf na 1989 tot leven is gewekt, onder het motto: 'Het kan zijn dat de politiek in de DDR een ramp was, maar de seks was tenminste goed.'



De politiek was een ramp, maar de seks was goed

Er zijn praktische redenen, zegt Uta Bauer, waarom de vrouwen in de voormalige DDR het beter doen dan de mannen. Ten eerste zijn ze flexibeler op de arbeidsmarkt. Toen na 1989 de industrie instortte, bleven mannen vasthouden aan technische beroepen. Vrouwen richten zich meer op de dienstensector, en daar is veel meer werk.


In Oost-Duitsland zijn er daarom meer vrouwen in leidinggevende functies dan in het Westen: 30 procent van de hoogste posities in vooral de gemeentepolitiek, ambtenarij en kleine bedrijven. Op Bondsniveau en bij Dax-concernen ontbreken Oost-Duitsers echter nog, behalve bondskanselier Merkel zelf.


De combinatie van werk en kinderen blijkt in Oost-Duitsland veel normaler gevonden te worden, ook door de mannen. Er zijn veel meer crèches dan in het Westen. Afgestudeerde West-moeders blijven daarom vaker en langer thuis om voor de kinderen te zorgen. West-vrouwen zijn overigens wel aan het inhalen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden