Analyse

Merkel verhoord in grootste financiële schandaal in recente Duitse geschiedenis — hoe zat het ook alweer?

Zelfs de Duitse bondskanselier Angela Merkel werd vrijdag verhoord door een parlementaire onderzoekscommissie over het fraudeschandaal rondom fintechbedrijf Wirecard. Hoe het zover kwam? Een tragedie in drie akten: het bedrijf, het schandaal en het onderzoek.

Angela Merkel.  Beeld EPA
Angela Merkel.Beeld EPA

Het bedrijf dat het grootste financiële schandaal in de naoorlogse Duitse geschiedenis veroorzaakte, begon rond de eeuwwisseling als start-up. Na het aantreden van ceo Markus Braun in 2002, legde het Beierse financiële bedrijf zich toe op digitale transacties en betalingssoftware. Het verrichtte pionierswerk en bood zijn diensten aan bij porno- en gokwebsites. Andere fintechbedrijven bleven liever weg bij dat deel van de markt; Wirecard groeide. Het bedrijf kreeg de reputatie van Wunderkind.

Door de jaren heen trok Wirecard honderdduizenden klanten aan, waaronder supermarktketens Aldi en Lidl. In 2006 kocht het bedrijf een bank en legde zich volledig toe op financiën. Wirecard maakte furore in 2018 door de Commerzbank uit Duitse beursindex DAX te wippen. Dat jaar was het bedrijf 28 miljard euro waard en werkte er vijfduizend mensen. Daarmee was het de grote belofte die de Duitse economie het techtijdperk in moest trekken. Die droom spatte op spectaculaire wijze uiteen.

Het schandaal

In juni 2020 ontdekte de accountant van het bedrijf, Ernst & Young, verschillende misstanden, waaronder 1,9 miljard aan verzonnen inkomsten. De bom barstte, de beurswaarde van het bedrijf kelderde met 60 procent. Wirecard verklaarde zich niet lang daarna failliet. Duizenden aandeelhouders waren gedupeerd. Een aandeel was in augustus 2018 nog 191 euro waard, in augustus 2020 was dat minder dan 1 euro. Een van de topmannen ontvluchtte het land, waarschijnlijk in een privéjet richting Belarus. De ceo, Markus Braun, werd vastgezet. Het OM in München heeft de leiding aangeklaagd voor fraude, marktmanipulatie en bendecriminaliteit.

De deconfiture van het Wunderkind kwam echter niet als donderslag bij heldere hemel. Op een aantal eerdere momenten – in 2008, 2015 en 2016 – zetten analisten ook al vraagtekens bij de boekhouding van deze snel rijzende ster aan het Duitse beursfirmament. Twee journalisten van de Financial Times deden onderzoek naar Wirecard en toonden aan dat er op astronomische wijze gesjoemeld werd.

De eerste fraude-onthullingen door de Britse krant gaan terug tot 2015. In plaats van het verhaal te onderzoeken spande BaFin, de financiële toezichthouder van de Duitse overheid, een zaak aan tegen de journalisten. Ze hadden Wirecard willen ‘zwartmaken’ en werden aangeklaagd voor marktbeïnvloeding.

Hier komt de Duitse politiek in het vizier. Minister van Financiën Olaf Scholz (SPD) is verantwoordelijk voor de BaFin. Bovendien is sinds het faillissement duidelijk geworden dat in regeringskringen ook al veel eerder kennis was genomen van de problemen binnen het bedrijf.

Het onderzoek

Er was contact tussen Wirecard, voormalige medewerkers van de Duitse inlichtingendiensten en de hoogste regeringskringen, blijkt nu uit het parlementaire onderzoek. De doortastende parlementariërs die dat onderzoek leiden, hebben al ruim driehonderd uur aan verhoren met zo’n tachtig getuigen erop zitten. Langzaam werkten ze zich toe naar de top van de Duitse politiek. Deze week werd Scholz verhoord en waren ook minister van Economische Zaken Altmeier en bondskanselier Merkel, beiden CDU, aan de beurt. De belangrijkste vragen: hoe nauw waren de banden tussen de Duitse politiek en Wirecard? En hoeveel wisten de politici over de financiële malversaties?

Tussen Merkel en het schandaal loopt een dun draadje. In 2019 bracht ze Wirecard aan de man tijdens een staatsbezoek in China. Dat deed ze op aandringen van Karl-Theodor von Gutenberg, een lobbyist die eerder politiek actief was voor de CSU, de Beierse zusterpartij van de CDU. Von Gutenberg was in 2009 minister van Financiën onder Merkel, tot hij moest aftreden wegens fraude bij zijn proefschrift.

Dat juist de politiek het vuur aan de schenen wordt gelegd in deze zaak heeft een goede reden. De klamme omarming tussen politiek en bedrijfsleven is de rode draad in allerlei schandalen in Duitsland. Vooral de christendemocraten hebben er een handje van.

De verhoren deze week leverden nog niet veel op. Minister Scholz schuift de verantwoordelijkheid af op het bedrijf en de accountants. De commissieleden vinden dat Scholz wel degelijk politieke verantwoordelijkheid draagt, omdat de BaFin onder zijn ministerie valt. Het hoofd van de BaFin trad wel af vanwege het schandaal.

Vanwege haar hoge ambt was het verhoor van Merkel de climax van het onderzoek. Maar ze liet weinig los. Zoals de Duitse media al preludeerden, benadrukte ze te hebben vertrouwd op haar economische adviseurs. ‘Destijds was er, ondanks alle berichten, geen aanleiding om van zwaarwegende onregelmatigheden uit te gaan.’

De politici zijn niet aansprakelijk en zullen waarschijnlijk niet worden gestraft. Maar dit jaar zijn er ook verkiezingen in Duitsland. Reputatieschade komt nu wel erg ongelegen. Scholz is lijsttrekker voor de SPD. En voor Merkels CDU is dit het zoveelste schandaal waarbij politiek en bedrijfsleven iets te dicht tegen elkaar kropen. Het is nog maar zeer de vraag of de CDU, die nu ook nog eens de wonden likt van een interne strijd om het lijsttrekkerschap, in september als grootste partij uit de stembus komt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden