analyse

Merkel schippert met coronabeleid, en dan is er maar één uitweg: naar Anne Will

Angela Merkel (r) in gesprek met Anne Will.  Beeld EPA
Angela Merkel (r) in gesprek met Anne Will.Beeld EPA

Het coronabeleid van Angela Merkel vertoont steeds meer trekken van een fiasco. In een talkshow bij de ARD gaf de bondskanselier tekst en uitleg. ‘Ik kijk niet toe tot er 100 duizend besmettingen per dag zijn.’

Het is een ongeschreven regel van de Duitse politiek onder Angela Merkel: als de Bondskanselier diep in de penarie zit, dan gaat ze naar Anne Will, de talkshow op de publieke zender ARD met de gelijknamige host die messcherp kan interviewen maar daarbij immer zakelijk blijft. Zondagavond liet Merkel zich door Will een vol uur lang doorzeven met vragen over de Duitse coronapolitiek.

Het was een uur waarin de Bondskanselier een dreigement maakte naar de leiders van de deelstaten die een harde aanpak van de derde virusgolf saboteren, en Anne Will aan Merkel kritiek ontlokte op haar mogelijke opvolger, Armin Laschet, nu nog minister-president van Noordrijn-Westfalen.

Want ja, Merkel heeft een probleem. Haar coronabeleid vertoont steeds meer trekken van een fiasco, niet alleen omdat het land nog langzamer vaccineert dan Nederland, maar vooral ook omdat de besluitvorming over de omgang met de aanzwellende derde virusgolf verzandt in een weifelend afwachten. Daarbij moet wel gezegd worden dat Duitsland een goede middenmoter is in de coronastatistieken. Het aantal nieuwe besmettingen is er verhoudingsgewijs lager dan in Nederland, maar het aantal sterfgevallen per miljoen inwoners een stukje hoger.

Wat te denken geeft is de logheid van Duitse instanties, de onder beleidsmakers collectieve angst voor het fenomeen oplossingsgericht denken, en de achterstanden bij de digitalisering binnen de overheid. Ze laten zien dat de Duitse hardware zodanig is verouderd, dat het de vraag is of het land een software-update overleeft.

De achterstanden zijn zo zichtbaar dat Merkel er zelf niet meer omheen kan. ‘We moeten leren dat er naast de Duitse neiging tot perfectie ook plaats moet zijn voor flexibiliteit’, analyseerde ze bij Anne Will. Maar ze begrijpt wellicht ook dat de bevolking bij de verkiezingen in september geneigd zal zijn de al zestien jaar regerende CDU aan te wijzen als veroorzaker van het probleem.

Noodrem

Terug naar het virus. Als het aan Merkels regering ligt, gaat het land de komende weken in een harde lockdown. Maar de federale structuur van de Bondsrepubliek, waarbij alle besluiten door de 16 deelstaten moeten worden gedragen, staat deze plannen in de weg. Zo weigeren Berlijn en Noordrijn-Westfalen de afgesproken ‘noodrem’ in te zetten nu het aantal besmettingen daar weer hoger is dan 100 per 100 duizend inwoners. Het kleine Saarland wil zelfs versoepelen.

. Beeld .
.Beeld .

Begin vorige week duurde een videoconferentie tussen Berlijn en de zestien deelstaten tot drie uur ’s nachts voordat er een compromis werd gepresenteerd, met een hoofdrol voor een vijfdaagse ‘paasrust’. Tussen Witte Donderdag en Tweede Paasdag zou alles in Duitsland op slot gaan. Uit reconstructies in Duitse media blijkt dat deze ultrakorte superlockdown een soort troostprijs was die Merkel voor zichzelf had bedacht omdat ze er met maatregelen van structurele aard bij de deelstaten niet doorheenkwam.

U-bocht

Ruim een etmaal later maakte Merkel een opzichtige U-bocht. Het plan bleek juridisch niet haalbaar, zei ze en ze bood het parlement haar excuses aan. ‘Dit is mijn fout en mijn fout alleen.’ De pers had moeite met de duiding van Merkels publiekelijke knieval: was dat nobel? Een teken van machteloosheid? Een truc om partijgenoten die straks in september nog meedoen aan verkiezingen uit de wind te houden? Of alles in één?

De kiezer zag vooral een zwalkende kanselier, blijkt uit de peilingen, waarin de CDU naar een historisch slechte 25 procent zakt, met nog maar een virtuele voorsprong van 2 procent op de Groenen. Als dit in september de verkiezingsuitslag zou zijn, zou het in Duitsland onmogelijk geachte mogelijk worden: een regering zonder de christendemocraten, met een Groene kanselier en sociaaldemocratische en liberale coalitiepartners.

Wat doet een regeringsleider naar wie in politieke kringen niet meer wordt geluisterd? Die kijkt op welke andere podia ze haar macht kan doen gelden, bijvoorbeeld bij een prime time talkshow op de publieke tv. (Toen Merkel in 2015 gebukt ging onder tegenwind bij haar vluchtelingenpolitiek, zat ze ook twee keer bij Anne Will.)

Zondagavond versterkte Merkel in het eerste kwartier van de uitzending de indruk van een verzwakt leider. Ze praatte in halve zinnen en moest daadkrachtige antwoorden schuldig blijven. Wat ging ze doen om de deelstaten toch mee te krijgen? Ze antwoordde dat ze ‘nog tijd nodig had om daarover na te denken’.

Pas gaandeweg werd duidelijk welk doel de uitzending voor Merkel had: een poging tot revanche op de deelstaten. Toen Will, bekend om haar vermogen onvermoeibaar door te vragen, voor de zoveelste keer wilde weten wat Merkel nog meer tegen de derde golf en de dwarse deelstaten ging doen dan ‘nadenken’, antwoordde ze: ‘Ik blijf niet toekijken tot er 100 duizend besmettingen per dag zijn’, dreigde ze.

Waarna de kanselier die kans zelf inkopte door op de juridische mogelijkheden te wijzen die er bestaan om de invloed van de deelstaten te omzeilen, bijvoorbeeld door uitbreiding van de competenties van de federale regering in de pandemiewet, iets wat ze nog niet eerder heeft gedaan.

Tegenspeler

Dat Merkel uiteindelijk de nieuwe CDU-leider en beoogd lijsttrekker Laschet in zijn hemd zette, kwam ook doordat de interviewer doorvroeg. Overtrad hij eigenlijk de wet door de afspraken te negeren, vroeg Anne Will. ‘Ja, dat doet hij’, zei Merkel. Ze voegde toe dat hij niet de enige was, maar toch, ze viel hem openlijk af.

Interessant was dat in de aansluitende nieuwsrubriek Tagesthemen de tegenspeler van Laschet werd geïnterviewd: de Beierse minister-president Markus Söder van zusterpartij CSU. Hoewel hij nooit openlijk heeft gezegd dat hij München voor Berlijn wil verruilen om bondskanselier te worden, is het een publiek geheim dat hij die ambitie koestert.

In tegenstelling tot de rustige polderaar Laschet, profileert Söder zichzelf graag als law-and-order-man. Hij zei dat hij, als leider van een deelstaat, een initiatief van Merkel om de macht over de coronamaatregelen meer naar zich toe te trekken zou toejuichen.

Wellicht had hij van tevoren kennis genomen van het meest recente onderzoek naar de tevredenheid van de bevolking met de huidige coronaregels waarin 36 procent van de ondervraagden aangeeft dat ze graag strengere maatregelen zouden zien.

Mocht uiteindelijk Markus Söder de kanselierskandidaat van CDU/CSU worden en niet Armin Laschet, schreef de Süddeutsche Zeitung maandagmorgen, dan heeft Merkel daaraan met haar openlijke kritiek op die laatste, ‘een scherfje’ bijgedragen.

KADER VACCINATIECAMPAGNE

In het federaal georganiseerde Duitsland speelt iemands woonplaats een doorslaggevende rol bij de vraag of hij al is gevaccineerd, en zo nee, wanneer dat te gebeuren staat.

Mensen uit de hoogste prioriteitsgroep, 80 jaar en ouder, hebben bijvoorbeeld geluk als ze in Berlijn wonen. Daar heeft bijna iedereen van die leeftijd al ten minste één prik gehad, en hebben de meeste mensen die ouder zijn dan 70 al afspraken staan.

Van de mensen uit de tweede prioriteitsgroep, medewerkers uit de zorg en het onderwijs, heeft in de hoofdstad nog maar 30 procent een prik gehad – logisch, want de ouderen hebben voorrang. Toch is het in een aantal deelstaten precies andersom. Daar zijn veel meer artsen en ambtenaren gevaccineerd dan kwetsbare ouderen, omdat die ouderen moeilijk bereikbaar zijn.

Volgens Der Spiegel, die verschillende onderzoeksartikelen aan de ‘vaccinatiechaos’ wijdde, komt dat door de geduchte interne vijanden bureaucratie en privacywetgeving. Zo mocht het ministerie van Gezondheidszorg in Nedersaksen wettelijk geen gebruikmaken van het gemeentelijk basisregister waarin behalve adresgegevens ook de leeftijd van burgers is vastgelegd. In plaats daarvan maakten ze gebruik van een dataset van de posterijen die op basis van de voornaam iemands leeftijd schat. Alle mensen met een ouderwetse naam kregen een brief, in de hoop dat de meeste Helmuts en Gertruds zo oud zijn als hun namen doen vermoeden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden