Merkel ontkomt niet aan experiment

Analyse Na de Duitse verkiezingen Geen absolute meerderheid en de beoogde coalitiepartner dood in het ravijn: Merkel heeft dik gewonnen en toch ook een beetje verloren.

'Duitsland heeft gekozen, nu mag Angela Merkel haar keuze bepalen.' Deze kop, in een van de Duitse dagbladen maandag, windt er geen doekjes om. Het Duitse volk heeft zondag massaal besloten Merkel een derde termijn te gunnen, maar de prachtige verkiezingsuitslag dwingt de bondskanselier tevens tot stappen die ze eigenlijk niet wil zetten. 'Keine Experimente', zei ze de dag voor de verkiezingen, analoog aan de uitspraak van haar voorganger Konrad Adenauer. De komende weken zal Merkel niettemin een beroep moeten doen op al haar onderhandelingstechnieken om tot een vergelijk met de SPD te komen.

Zondagavond vierde haar unie van CDU en CSU feest. Liefst 42 procent van de stemmen behaalde de Union, een resultaat dat aan de beste jaren van Helmut Kohl doet denken. Toch was het maandagochtend, toen de lege champagneflessen naar de glasbak waren gebracht, nuchter ontwaken. Alle stemmen waren in de nacht geteld en een absolute meerderheid in de Bondsdag bleek net niet gehaald - zondagavond leek het daar nog even op. Merkel had toen overigens al aangegeven niet alleen te willen regeren. In de Beierse CSU zitten enkele eurosceptische parlementsleden op wier stem ze niet kan rekenen wanneer er over Europese zaken moet worden gestemd.

Merkel heeft gewonnen, maar ook een beetje verloren. Haar harde opstelling in de campagne tegenover de beoogde coalitiegenoot FDP ('géén tweede stem voor de FDP') deed de liberalen de das om. Daarmee schoot Merkel ook zichzelf in de voet; de FDP, die in de politieke geschiedenis van (West-)Duitsland gedurende zes decennia een vooraanstaande rol heeft gespeeld, kwam niet over de kiesdrempel van 5 procent.

Het historische verlies van de FDP valt Merkel natuurlijk slechts ten dele aan te rekenen. De liberalen wisten nimmer duidelijk te maken waar de partij precies voor staat. Met de verkiezingsleus 'Wil je Merkel, stem dan FDP' enthousiasmeer je potentiële FDP-kiezers niet. Die gaan dan wel rechtstreeks naar 'Frau Merkel', of ze gaan buurten bij de eurosceptische Alternative für Deutschland.

Er valt nóg een les te trekken uit acht jaar Merkel: wie met haar uit vrijen gaat, komt niet zonder kleerscheuren uit de strijd. De FDP overleefde de relatie niet. Ook de SPD weet dat het kwaad kersen eten kan zijn met 'Mutti'. In 2009, na vier jaar Grosse Koalition, behaalden de sociaaldemocraten hun slechtste verkiezingsresultaat ooit. Je kunt zeggen dat de SPD, die reuzen als Willy Brandt en Helmut Schmidt voortbracht, nog steeds haar wonden likt. Het resultaat van zondag, ruim 25 procent - slechts een kleine 3 procent winst ten opzichte van het rampjaar 2009 - is niet om over naar huis te schrijven.

Winnares Merkel zal het initiatief tot onderhandelen nemen. Duitsland kent geen informateur. De sociaaldemocraten kunnen gezien hun magere verkiezingsresultaat de lat niet al te hoog leggen. In 2005 kregen ze nog acht ministeries, dat zit er ditmaal niet in. Toch zullen ze hun huid duur verkopen, zeker op het vlak van het minimumloon en sociale gerechtigheid. Aan het eind zullen de onderhandelaars er waarschijnlijk wel uitkomen. Al was het maar omdat SPD'ers als Sigmar Gabriel graag minister willen worden.

Bij te veel sociaal-democratisch gepruttel kan Merkel nog besluiten aansluiting te zoeken bij de Groenen, die zondag 8 procent van de stemmen behaalden. De aangeschoten Groenen-voorman Jürgen Trittin flirtte zondagavond opvallend met haar. Er zijn op 'groen' gebied weliswaar de nodige raakvlakken - zo besloot Merkel drie jaar geleden versneld een eind te maken aan het gebruik van kernenergie - er zijn ook stevige geschilpunten. Merkels partner CSU zal rillen bij het begrip 'homohuwelijk', waar de Groenen zich hard voor maken. Het gevaar voor de Groenen is bovendien dat ze als kleine partij, net als de FDP, worden vermalen tijdens een vrijage met CDU/CSU. Met als gevolg in 2017 een nog slechter, en wellicht fataal verkiezingsresultaat.

Er is nog een ander, vrijwel ondenkbaar scenario, waarbij Merkel buitenspel wordt gezet. SPD, Groenen en die Linke, die samen een kleine meerderheid in het parlement bezitten, vormen in dat scenario een rood-rood-groen-verbond. Die Linke-voorman Gregor Gysi heeft er wel oren naar, maar SPD en Groenen hebben geen zin in zo'n 'R2G'-experiment. In Hessen is in 2008 ooit gepoogd op deelstaatniveau zo'n verbond te smeden. Het mislukte jammerlijk en de littekens zijn nog steeds niet geheeld.

Komen de partijen er niet uit, dan rest nog de mogelijkheid van nieuwe verkiezingen. Die vormen echter een groot risico voor de gevestigde partijen. De kans is groot dat Alternative für Deutschland - die zondag nog net onder de kiesdrempel bleef - de Bondsdag dan wél haalt.

Merkel zal de komende weken dus alle zeilen moeten bijzetten. Er is enige haast bij. De zaken in Duitsland mogen soepel doorlopen, Europa wacht smachtend op de leidende hand vanuit Berlijn. Als natuurkundige experimenteerde Dr. Merkel volop in haar DDR-laboratorium, als politica heeft ze altijd een broertje dood gehad aan experimenten. Maar de tijd van 'Keine Experimente!' is voorbij.

pagina 25 Commentaar

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden