Merkel geeft duidelijk signaal: dit is het moment om voor Europees alternatief te kiezen

De verwijdering tussen Europa en de Verenigde Staten hing al langer in de lucht, maar voor het eerst wordt die in zulke scherpe bewoordingen benoemd. Dit zegt Mathieu Segers, hoogleraar eigentijdse Europese geschiedenis aan de Maastricht University. 'De breuk in de trans-Atlantische wereld krijgt nu snel vorm.'

Van links naar rechts: de Canadese premier Justin Trudeau, de Duitse Angela Merkel en de Amerikaan Donald Trump tijdens de G7-top in het Italiaanse Taormina. Beeld reuters

Merkel zei gisteren tijdens een persconferentie, daags na de G7-top in het Siciliaanse Taormina, dat Europeanen moeten beseffen dat 'we voor onze eigen toekomst moeten vechten'. Betekent dit een kantelpunt in de trans-Atlantische verhoudingen?

'Ja en nee. Merkel zei een jaar geleden, voor de verkiezing van Trump, ook al zoiets. Ze sorteert al langere tijd voor op een Europees alternatief voor de westerse wereld. Dat heeft nu extra urgentie gekregen door de verkiezing van Trump, de Brexit, en in positieve zin de verkiezing van Macron in Frankrijk en de sterke positie van Merkel in de aanloop van de Duitse verkiezingen.

'Merkel maakt duidelijk dat Europa voor zijn eigen toekomst niet meer kan rekenen op de sturende hand van de VS. Dat betekent nogal iets. De hele Europese integratie is in de tweede helft van de 20ste eeuw tot stand gekomen juist mede door die sturende hand. Onder Obama werd al duidelijk dat hij zich meer richtte op Azië. Trump schildert Europa, en dan met name Duitsland, nu op agressieve manier af als rivaal; hij dreigt tegenover de Duitsers met een valutaoorlog en heeft afgelopen week nog gezegd dat de Duitsers 'heel gevaarlijk' zijn. De breuk in de trans-Atlantische wereld krijgt snel vorm.'

Maar de verwijdering tussen Europa en de VS hing dus al langere tijd in de lucht?

'Sinds het einde van de Koude Oorlog is het onvermijdelijk dat de VS en Europa uit elkaar groeien. Donald Rumsfeld had het (in 2003, als minister van Defensie onder George W. Bush, red.) al over het oude en nieuwe Europa. En Richard Nixon zei al: 'Foreigners are out to screw us... our job is to screw them first.' Dat is ook de koers van Trump. Die zegt nu heel letterlijk: ik vind dat Duitsland zich asociaal gedraagt. Ze betalen te weinig voor hun contract met de Navo, maar hebben wel een handelsoverschot. Bovendien hebben ze met de euro een te goedkope munt en daar verzet ik me tegen. Die scherpte is opzienbarend.'

Toch heeft Europa de VS hard nodig, als handelspartner, maar ook als NAVO-partner.

'Zeker. Merkel laat ook duidelijk blijken dat ze de VS en het Verenigd Koninkrijk ondanks de verschillen in opstelling nog altijd als vrienden beschouwt. Ze wil partner blijven, maar met deze opstelling kan ze niet anders dan kiezen voor een Europees alternatief.'

Wat houdt dit alternatief in?

'Europa zal zich niet afgrenzen, maar wil de naoorlogse westerse orde in stand houden en zo proberen de Europese waarden en normen overeind te houden. Van mensenrechten tot sociaal beleid, respect voor multilaterale afspraken en een zo open mogelijke opstelling tegenover de rest van de wereld.

'Die orde is in eerste instantie opgebouwd door de Britten en Amerikanen. Nu maken de Amerikanen en Britten duidelijk dat die multilaterale samenwerking op bepaalde punten minder of zelfs helemaal niet belangrijk is. Merkel verzet zich tegen het isolationistische denken dat Trump uitstraalt. Ze heeft ook geen andere keus: ze moet haar politieke geloofwaardigheid behouden, en die is gesteold op samenwerking.'

In september kiezen de Duitsers een nieuw parlement. In hoeverre is hier sprake van verkiezingsretoriek?

'De verkiezingen zullen zeker meespelen, maar Merkel heeft altijd heel expliciet een pro-Europese agenda gevoerd. Haar uitspraak is een bevestiging van haar leidende rol in Europa van de afgelopen jaren. Met de verkiezingen in zicht, wil ze haar eventuele laatste termijn benutten om haar Europese rol te bestendigen. Het kan zijn dat ze dat ziet als haar laatste opdracht. Ze heeft hiervoor niet alleen draagvlak in Duitsland, maar ook in Europa. Merkel is de enige leider die zich zo kan opstellen.'

De verwijdering tussen Europa en de VS betekent tegelijkertijd dat Europese landen meer op elkaar zijn aangewezen. Hoe gaat dat vorm krijgen?

'Het oude West-Europa zal de kar trekken: de investering van de Duitsers en Fransen in de EU zal het grootst zijn. Concreet zullen er voorstellen worden gedaan voor het verdiepen van de eurozone. De omstandigheden zijn daar op dit moment gunstig voor, niet alleen politiek. De eurozone is toch iets gestabiliseerd. Aan de andere kant zullen pogingen worden gedaan om de politieke dimensie van de EU verder en scherper vorm te geven. Er zal worden geprobeerd het gemeenschappelijke buitenland- en veiligheidsbeleid en de positie van Europa in de wereld duidelijker en pro-actiever vorm te geven. Ook als het gaat om waar de Europese grenzen lopen, wat het betekent om lid te zijn van de Europese Unie en hoe de verhouding tot Oost-Europa is.

Deze politieke vraagstukken heeft de EU de laatste twintig jaar voor zich uitgeschoven. Het was te ingewikkeld om aan te pakken, de noodzaak was niet hoog genoeg. Het signaal dat Merkel nu geeft is: het moment is gekomen dat wij dit samen met de Fransen en een ieder die wil meedoen gaan aanpakken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.