Merkel en Sarkozy blijven een paar apart

Duitsland lijkt steeds meer geneigd tot buitenlandse politiek à la carte

Stel dat een ex-acteur op het wereldtoneel zich een paar jaar heeft teruggetrokken in een afgelegen grot en vervolgens wordt ingelicht over de condities waaronder operatie Odyssey Dawn zich voltrekt. Dan zou zo iemand toch wel tot de slotsom moeten komen: dat zit gebeiteld. Immers: er is een dictator die door het grootste deel van zijn volk wordt gehaat en die op het punt stond een ware slachting aan te richten in het bolwerk van het verzet; er is een helder VN-mandaat; er is regionale politieke rugdekking (Arabische Liga); er is een organisatie met de nodige operationele know-how en een beproefde commandostructuur (NAVO); er zijn landen die een hoofdrol willen en kunnen spelen. Last but not least: van de tegenstander, hoe pervers ook, is in militair opzicht niet vreselijk veel te duchten. Kortom, een betere kans op een succesrijke missie kan je haast niet bedenken.

Maar hier blijkt maar weer eens dat een retraite misschien wel tot grotere zelfkennis leidt, maar niet tot een beter inzicht in de wereld. Want al lijkt de Libië-missie in militair opzicht min of meer volgens plan te verlopen en mag worden aangenomen dat het bewind-Kadhafi onder steeds zwaardere druk komt te staan, de politieke fall-out is verontrustend. Er heeft zich met name in het NAVO-kamp een breuklijn geopenbaard die langdurige schade kan toebrengen aan de cohesie en de onderlinge verhoudingen.

Breuklijnen

In zekere zin is zelfs sprake van twee breuklijnen. De ene is al langer zichtbaar: tussen Turkije en de rest. Dat is een aparte analyse waard, ik volsta hier met de vaststelling dat wederom is gebleken dat Turkije steeds meer een buitenpost wordt met een eigen geopolitieke agenda en een afnemende affiniteit met het Westen.

Een nieuwere breuklijn, waarvan de reikwijdte nog moeilijk is te peilen, is die tussen Duitsland en zijn twee belangrijkste Europese partners, Frankrijk en Groot-Brittannië. Terwijl Londen en vooral Parijs zich sterk maakten voor militair optreden, trapte Berlijn op de rem. In de Veiligheidsraad onthield Duitsland zich zelfs van stemming.

Nu is het bepaald niet zo dat de Duitse bedenkingen allemaal futiel zijn. Er vallen zeker vraagtekens te zetten bij de regie over en het doel van de missie. Maar rechtvaardigen de aarzelingen een positiebepaling waardoor er op een cruciaal moment een scheur komt in het Europese front? Natuurlijk, Frankrijk had de Europese saamhorigheid al eerder op de proef gesteld door op eigen houtje de verzetsraad in Benghazi te erkennen als ‘de enige legitieme vertegenwoordiger van het Libische volk’. Een zeer voorbarige stap. Maar toen stond er toch beduidend minder op het spel dan bij de stemming over VN-resolutie 1973.

Kritiek
Kleine troost bij de Duitse vaandelvlucht: de scherpste kritiek erop is geleverd door een prominente Duitser, namelijk voormalig voorman van de Groenen en ex-minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer. In een snoeihard opiniestuk in de Süddeutsche Zeitung verweet hij de regering-Merkel de Duitse geloofwaardigheid te grabbel te hebben gegooid, zowel in Europa als in het Midden-Oosten en de Verenigde Naties. Welke motieven de regering ook mag hebben gehad, ‘met een normatieve buitenlandse politiek en met de belangen van Duitsland en Europa kunnen ze onmogelijk veel te maken hebben gehad’, aldus de man die in 2003 van zich deed spreken toen hij op een conferentie de Amerikaanse minister van Defensie Donald Rumsfeld attaqueerde vanwege de voorgenomen - en niet door de VN gemandateerde - invasie van Irak.

Fischers boodschap nu: Libië is een totaal ander geval dan Irak of Afghanistan, het laat zich veeleer vergelijken met Bosnië in de jaren negentig. En in plaats van staatsmanschap te tonen heeft de regering-Merkel het oog gericht op partijpolitieke belangen, lees: de komende deelstaatsverkiezingen (zoals zondag in Baden-Württemberg).

Doorslag
Ik zou bijna zeggen: laten we hopen dat partijpolitieke overwegingen inderdaad de doorslag hebben gegeven. Want dan is de schade nog te overzien. Er zijn ook waarnemers die menen dat Merkels koers in de kwestie-Libië niet zo zeer een conjuncturele inslag heeft, als wel de uitdrukking is van een structurele ontwikkeling. Namelijk een toenemende neiging in Berlijn om aan bondgenootschappelijke solidariteit een lagere waarde toe te kennen en vaker buitenlandse politiek à la carte te voeren, dat wil zeggen: al naar gelang de Duitse belangen op dat moment worden gepercipieerd.

‘Allianties, bilaterale verbintenissen en zelfs de geloofwaardigheid van de Europese Unie worden vervangbaar’, tekende The New York Times op uit de mond van Constanze Stelzenmüller, een goed ingevoerde expert van het German Marshall Fund. Als dat klopt, is Europa in Libië begonnen aan een odyssee die door het reisbureau in Brussel nu juist sterk was afgeraden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden