Mensonterende taferelen op Griekse dodenakkers

Reportage..

ATHENE De ochtendzon breekt door de hoge, slanke dennenbomen heen, en werpt magische lichtbundels op de witte grafstenen. Het kerkhof van Zografou, in een buitenwijk van Athene, is een idyllische laatste rustplaats. Tussen het groen, op een lichte glooiing, aan de voet van de berg Hymettus.

Maar het idyllische plaatje wordt al snel verbroken, als tussen de witte grafstenen regelmatig kuilen opduiken, met ernaast een verse berg aarde. Ook vreemd: op geen enkel graf staat een overlijdensdatum ouder dan oktober 2006.

Omdat de kerkhoven in Griekenland met een enorm ruimtegebrek kampen, worden de doden er na drie jaar weer opgegraven. De opgegraven botten worden compact opeengestapeld in metalen dozen, die een plaats krijgen in volgepakte rekken in een ‘knekelhuis’. Alleen op die manier blijft er voldoende plaats om nieuwe doden te begraven.

‘Die opgravingen zijn traumatiserende ervaringen’, zegt Antonis Alakiotis (53), die bij zijn vaders opgraving was. ‘Drie jaar is veel te kort. Veel lichamen zijn nog niet volledig ontbonden. Ik kon mijn vaders kleren nog herkennen. Ze groeven hem op met spaden, heel hardhandig. Voor de grafdelvers zijn het slechts botten, maar voor mij is het mijn vader.’

Gebeurt de opgraving in het bijzijn van de nabestaanden al hardhandig, achter de schermen gaat het er nog ruwer aan toe. Dat blijkt in het betonnen gebouwtje, achter op het kerkhof van Zografou, waar de botten worden schoongemaakt voor ze in een metalen doos verdwijnen.

De deur staat gewoon open. Binnen liggen op de rand van een grote wasbak enkele schuurborstels en twee menselijke dijbenen. Onder de wasbakken zijn losse vingerkootjes bijeengeveegd. Een openstaande doos met een intact skelet – volgens het naamkaartje van een vrouw – leunt tegen de muur. Achter de deur liggen drie vuilniszakken vol menselijke resten.

‘In drukke periodes liggen hier soms hele bergen vuilniszakken met botten’, zegt Alakiotis. ‘De zwerfkatten en -honden kunnen er gewoon bij. Er is hier geen respect voor het menselijk lichaam.’

Antonis Alakiotis probeert al sinds 1996 een einde te maken aan deze ‘mensonterende’ praktijken. Hij heeft een comité opgericht, waarmee hij actie voert om crematie in Griekenland mogelijk te maken, zodat er minder graven nodig zijn en de opgravingen overbodig worden. Met Cyprus is Griekenland, waar de orthodoxe kerk ook veel politieke invloed heeft, het laatste EU-land waar crematie verboden is.

Tot 1996 had Alakiotis, een joviale kleinhandelaar in kantoorbenodigdheden, nog nooit nagedacht over de Griekse begrafenisrituelen. Maar toen vertelde een goede vriend, die boeddhist was, dat hij na zijn dood naar Duitsland of Bulgarije zou moeten worden overgevlogen voor de crematie. Zo’n 2 procent van de Griekse bevolking laat zich in het buitenland cremeren. ‘Ik kon mijn oren niet geloven’, zegt Alakiotis. ‘Ik beloofde hem: jij zult in Griekenland gecremeerd worden.’

Alakiotis lobbyde onophoudelijk. Bij de linkse partij Pasok, bij de rechtse partij Nea Demokratia, bij de Europese Unie, bij mensenrechtenorganisaties en bij boeddhistische of hindoestaanse ambassadeurs. Maar zonder resultaat. In 2004 overleed Alakiotis’ boeddhistische vriend. Hij werd in Bulgarije gecremeerd.

‘Veel politici vonden dat ik gelijk had, maar waren bang voor de kerk’, zegt Alakiotis. ‘De orthodoxe kerk is heel invloedrijk. Zonder hun toestemming is het zeer moeilijk een wet goed te keuren.’

Na dertien jaar lobbywerk lijkt Alakiotis’ droom nu werkelijkheid te worden. De doorbraak kwam in 2006, toen de orthodoxe aartsbisschop instemde met een voorstel crematie toe te laten voor niet-orthodoxe Grieken. Daarop werd een wet goedgekeurd, waarvan nu de laatste praktische details worden uitgewerkt.

Eind dit jaar, uiterlijk begin volgend jaar wordt verwacht dat de crematiewet in werking treedt en de bouw van de eerste crematoria kan beginnen. ‘2010 wordt het jaar waarin crematie in ons land mogelijk wordt’, zegt Alakiotis.

Hij ziet het al helemaal voor zich. Het eerste crematorium van Athene wenst hij op een heuveltje vlak bij het kerkhof van Zografou. ‘De ovens op de begane grond’, wijst hij naar de kale heuvel. ‘Op de eerste etage een ceremoniezaal en een fontein, waarin de as wordt gestrooid, om weer naar de aarde te vloeien.’

Het is afwachten hoeveel Grieken straks daadwerkelijk voor crematie zullen kiezen. De nieuwe wet staat geen crematie van orthodoxe christenen – 98 procent van de bevolking – toe, al gelooft Alakiotis dat deze regel in de praktijk omzeild zal worden: ‘De Heilige Synode heeft al gezegd dat priesters de laatste zalving moeten geven, zonder te vragen of mensen begraven of gecremeerd willen worden.’

Maar veel Grieken hebben hun bedenkingen bij crematie. Op het kerkhof van Zografou poetst Helena Lagouvardou (73) het graf van haar moeder, die een jaar geleden overleed. De vrouw ziet nu al op tegen de opgraving. ‘Ik heb die van mijn vader meegemaakt. Het is zeer pijnlijk, bijna gewelddadig.’ Toch is Lagouvardou tegen crematie. ‘Bij crematie verdwijnt alles, je verliest elke binding met de overledene.’

Een ambtenaar die de crematiewet helpt uitwerken, schat dat slechts 10 procent van de Grieken voor crematie zal kiezen. Alakiotis houdt vast aan een enquête in een televisieprogramma, waarin 51 procent zich voorstander van crematie verklaarde.

‘Tradities zijn moeilijk te veranderen’, zegt hij. ‘Maar als de Grieken zien dat een crematiedienst ook mooi kan verlopen en dat ze de opgraving kunnen vermijden, zullen ze snel om zijn. Zelfs mijn moeder, die heel traditioneel is, zei onlangs: geef mij maar een crematie.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden