Menskracht is belangrijker dan Haagse koopkracht - laat dat dan ook zien

Het spel en de knikkers

Wat is het middel tegen koopkrachtfetisjisme? Planbureaudirecteur Laura van Geest riep vorige week de politiek op eens wat verstandiger om te springen met de koopkrachtplaatjes die haar bureau maakt. Die plaatjes zijn reuze handig om globaal naar de effecten te kijken van het overheidsbeleid en de invloed van de economie, maar zijn ten enenmale ongeschikt om te sturen op de portemonnee van individuele huishoudens. Het Haagse koopkrachtplaatjesfetisjisme leidt tot hoge kosten voor de belastingbetaler en tot een complex stelsel van knoppen, schakelaars en schuifjes in de premie- en belastingheffing.

Hoe dan? Vorige week zagen we dat politieke partijen niet verstandig kunnen omspringen met koopkrachtplaatjes, al zouden ze het willen. Partijen concurreren met elkaar om de kiezersgunst en een onverstandig gebruik van koopkrachtplaatjes is hierbij een troef.

Kunnen we een list verzinnen? Het fundamentele probleem - dat politici alles uit de kast halen om de kiezersgunst te winnen, ook desinformatie over koopkrachtcijfers - kunnen we niet oplossen. Maar we kunnen wel een manier verzinnen om dat debat een beetje beter te maken. Kernwoord: informatie.

De inhoudelijke kern van de zaak is deze: acties die mensen ondernemen hebben een veel groter effect op hun koopkracht dan de dingen die de overheid doet of de stand van de economie. De overheid prutst dus aan de knoppen van de belastingmachine; in de economie is er de inflatie en de cao-loonstijging en de effecten hiervan op de individuele huishoudportemonnee meten we in de orde van grootte van procenten. De acties waarmee mensen zelf hun koopkracht beïnvloeden, dat gaat al gauw over tientallen procenten. Menskracht is belangrijker dan Haagse koopkracht.

Mijn (deel)oplossing zou daarom zijn: laat dat dan ook zien. En wel in diezelfde staatjes als waarin de Haagse koopkracht staat. Neem de koopkrachtplaatjes naar inkomensniveau. Hierbij worden de huishoudens ingedeeld in vier groepen: laag, midden-laag, midden-hoog en hoog. Als voorbeeld midden-hoog.

Koopkrachtontwikkeling midden-hoge inkomens

in procenten, in 2019 ten opzichte van 2018

Verandering door: Overheidsbeleid + 0,3
Economie + 1,2
Van 32 naar 40 uur werken + 25,0

Op deze manier kun je voor andere indelingen van koopkrachtplaatjes andere kernacties toevoegen die mensen zelf kunnen ondernemen. Zo is er ook, in de standaardopstelling, een indeling naar 'huishoudtypen' waarin de categorieën 'alleenstaanden' en 'alleenverdieners' voorkomen. De belangrijkste acties daar zijn 'ik ga samenwonen' en 'mijn partner vindt betaald werk'. Ook dan verandert de koopkracht niet met procenten maar met tientallen procenten tegelijk, en Den Haag gaat er niet over. Mensen gaan er zelf over.

Die sommetjes (met hoeveel tientallen procenten de koopkracht van een huishouden verandert als dat huishouden zelf een actie onderneemt) zijn trouwens nog moeilijk genoeg om te maken. Mijn urenvoorbeeld hierboven (25 procent meer koopkracht door een dag extra werken) is vast onjuist. Het klopt wel dat er 25 procent meer gewerkt wordt, maar of dat precies 25 procent meer koopkracht oplevert, is onwaarschijnlijk. Dat inkomen gaat door het ondoorgrondelijke belasting- en premiestelsel heen, dus vraag mij niet wat eruit rolt. Maar het CPB kan dat wel uitrekenen.

Als de koopkrachtplaatjes voortaan bestaan uit een combinatie van 'dingen die een huishouden overkomen door de economie en de overheid' en 'dingen die een huishouden zelf kan ondernemen' geven we verstandige politici meer kans in het politieke debat. En informeren we - ook via de media - de burgers beter.

Informatie is macht. Door deze nieuwe informatie toe te voegen aan de koopkrachtplaatjes kunnen we het debat in Nederland ten goede veranderen.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.