Mensenrechten

Het kleinste boekje op de vijftigste Buchmesse dit najaar in Frankfurt was tegelijkertijd het belangrijkste. Het had de omvang van een postzegel, lag op de lange tafels in de zaal waar de openingspersconferentie werd gehouden en droeg op het piepkleine omslag de titel Human Rights - 1948-1998....

De mensenrechtenverklaring is nu vijftig jaar oud, maar nog geenszins overbodig, bleek al direct op die persconferentie. De Turkse autoriteiten, zo werd meegedeeld, hadden geweigerd de pas van uitgeefster Ayse Nur Zarakolu te verlengen, waardoor zij niet naar Frankfurt kon reizen om de International Freedom to Publish Award in ontvangst te nemen.

Zarakolu - na protesten mocht ze toch naar Frankfurt vliegen - heeft meerdere malen in Turkse gevangenisen gezeten en moest forse boetes betalen wegens het uitgeven van boeken over de Koerdische kwestie en de Turkse moord op de Armeense bevolking.

Het recht op vrije meningsuiting, vastgelegd in artikel negentien van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, geldt niet in Turkije als het om deze onderwerpen gaat, zo bleek. Boeken hierover worden verboden en in beslag genomen. Ook auteurs en journalisten lopen gevaar in de gevangenis te belanden. De schrijver Yasar Kemal, najaar 1997 in Frankfurt geëerd met de Vredesprijs van de Duitse Boekhandel, schreef in 1995 een stuk in het weekblad Der Spiegel over de onderdrukking van de Koerdische minderheid. De Turkse justitie zag hierin een oproep tot separatisme, wat volgens artikel acht van de anti-terreurwet is verboden, en Kemal werd berecht. Maar hij hoefde niet de gevangenis in.

Dat moest, op 16 juni van dit jaar, de journalist Ragip Duran wél. Hij was eerder veroordeeld tot tien maanden wegens een interview met PKK-leider Öcalan.

Tientallen journalisten, schrijvers en uitgevers zitten in Turkse gevangenissen of hebben daarin gezeten. Anneke Dam, landendeskundige voor Turkije van Amnesty International, raamt het aantal 'gewetensgevangenen' op honderdtwintig. Ze baseert zich op een cijfer van 'Reporters sans Frontières'. Volgens haar kent Turkije 150 wetsartikelen waarmee de vrijheid van meningsuiting aan banden wordt gelegd, ofschoon de Turkse grondwet deze vrijheid garandeert.

De drijvende kracht achter het verzet tegen deze vrijheidsbeperking is de Turkse componist Sanar Yurdatapan. In 1995 organiseerde hij een handtekeningenactie om te protesteren tegen de berechting van Yasar Kemal. Hij is ook de man van de campagne Freedom of Thought, die inhoudt dat elke week in Istanbul, Izmir en Ankara groepjes intellectuelen bijeenkomen om een brochure te publiceren waarin een verboden tekst is opgenomen. Zo overtreden zij opzettelijk de wet met de bedoeling een rechtzaak af te dwingen. In Istanbul is al een aanklacht tegen Sanar Yurdatapan ingediend. Volgens Anneke Dam is de burgerlijke ongehoorzaamheid van de schrijvers gericht tegen de willekeur waarmee de Turkse justitie tegen hen optreedt.

Sinds juni bestaat er in Izmir ook een museum voor verboden boeken, films en krantenartikelen. Deze 'Kunstgalerie voor Gewetensmisdrijven', onderdeel van de campagne Freedom of Thought, is tot nu toe door de Turkse politie met rust gelaten, zegt Dam. In het museum bevinden zich ook verboden boeken van islamitische schrijvers.

De overheid heeft de afgelopen jaren enkele hervormingen doorgevoerd. Zo werd de straf die staat op 'separatistische' geschriften verminderd, aldus Dam, maar tegelijkertijd werd de wet uitgebreid tot verklaringen voor radio en televisie. Bovendien wordt er nu meer gebruik gemaakt van de bepaling in het Turkse strafrecht aangaande 'opruiing'. Verder was er een amnestie voor veroordeelde uitgevers en hoofdredacteuren, maar daaraan was wel de voorwaarde verbonden dat ze zich drie jaar zouden onthouden van alles wat het misnoegen van de Turkse justitie zou kunnen wekken.

Jan Luijten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden