Analyse Michelle bachelet

Mensenrechtenchef van de VN: geweten van de mensheid of roepende in de woestijn?

Michelle Bachelet is de eerste Hoge Commissaris voor Mensenrechten die zelf slachtoffer was van grove mensenrechtenschendingen. Met de Chileense kiest de VN voor iemand met statuur, maar ook Bachelet zal de dunne lijn tussen activisme en diplomatie moeten bewandelen.

Michelle Bachelet in haar nieuwe kantoor in Genève. Foto REUTERS

De Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties wordt met een beetje gevoel voor drama wel ‘een stem voor de stemlozen’ genoemd, of zelfs ‘het geweten van de mensheid’. Anderen spreken liever van een ‘roepende in de woestijn’. De functie van mensenrechtenchef is even prestigieus als kwetsbaar. Ook de net vertrokken Hoge Commissaris Zeid Ra’ad al-Hussein verzuchtte: ‘Te vaak heeft de VN niets dan woorden, resoluties, statements, processen. Soms vraag ik me af: wat heeft het voor zin?’

Gedesillusioneerd door de weerbarstige praktijk van het mensenrechtenspel, zag Al-Hussein af van een tweede termijn. Met zijn harde toon maakte hij bovendien geen vrienden. ‘Je zult nooit populair worden in die functie’, zegt Antoine Buyse, hoogleraar mensenrechten aan de Universiteit Utrecht. ‘Je rol is om zonder onderscheid op te komen voor de mensenrechten, niet alleen voor alle mensen, maar ook tegen alle staten die zich misdragen.’

Het is in die rol dat Al-Hussein volgens mensenrechtenorganisaties uitblonk. ‘Hij heeft niet weggekeken, niet gezwegen’, zegt Eduard Nazarski, directeur van Amnesty International in Nederland. ‘Hij heeft staten consequent herinnerd aan de afspraken die zij over mensenrechten hebben gemaakt.’ 

Zo zien organisaties als Amnesty en Human Rights Watch het graag. Maar na vier jaar hield Al-Hussein de eer aan zichzelf, zeker dat een herbenoeming er niet in zat. ‘De functie had altijd al veel tegenwind’, zegt Buyse. ‘Maar dat is erger geworden nu traditionele coalities binnen de VN – van landen die officieel pro-mensenrechten zijn – niet meer gemeenschappelijk optreden.’

Morele overtuigingskracht

Nazarski herkent dat beeld. ‘Grote mogendheden denken: we hebben al zoveel grote, praktische wereldproblemen. Laat de mensenrechten maar even.’ Een dieptepunt kwam in maart, toen Al-Hussein werd verboden om de VN-Veiligheidsraad toe te spreken over de mensenrechtensituatie in Syrië. Mensenrechten behoren niet tot het mandaat van de Veiligheidsraad, meende een groep landen onder leiding van Rusland.

Hoezeer de Hoge Commissaris onafhankelijk kan opereren, hangt af van de persoon, zegt Buyse. ‘De vraag is: hoeveel laat je je onder druk zetten? Uiteindelijk kunnen de lidstaten alleen je budget afpakken, je stem niet.’ Die stem is wellicht nog het belangrijkste aspect van de rol. ‘De functie heeft geen directe machtsmiddelen, er is geen VN-politie om mensenrechten te handhaven. De functie van Hoge Commissaris staat of valt bij morele overtuigingskracht.’

Nazarski twijfelt niet aan het belang van het ambt: ‘Ieder land heeft de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens onderschreven. Het is heel belangrijk dat iemand hoog bij de VN daaraan herinnert.’ Buyse onderschrijft dat. ‘Het is uiteindelijk de functie met het meeste gezag. En als de Hoge Commissaris zich over een bepaalde kwestie niet uitspreekt, doet misschien niemand het.’

Wat doet de mensenrechtenchef van de VN?

De functie van Hoge Commissaris voor de Mensenrechten werd in 1993 in het leven geroepen om de mensenrechten binnen de VN een sterker mandaat te geven. Hij of zij wordt voor vier jaar benoemd door de secretaris-generaal. De Algemene Vergadering van de VN keurt de benoeming goed, maar in de praktijk moeten vooral de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad niet tegen zijn. De Hoge Commissaris bestiert in Genève een kantoor (het OHCHR) met zo’n duizend werknemers. Het bureau controleert of de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens door lidstaten wordt nageleefd.

Ook ondersteunt de OHCHR het werk van speciale rapporteurs en onafhankelijke experts. Daarnaast fungeert het OHCHR als het secretariaat van de Mensenrechtenraad, een VN-orgaan bestaande uit 47 lidstaten in wisselende samenstelling dat de mensenrechten moet bevorderen. De Raad geldt als zeer omstreden omdat ook notoire mensenrechtenschenders er zitting in kunnen nemen. De Raad geldt als gepolitiseerd, in tegenstelling tot de functie van Hoge Commissaris, die onafhankelijk is.

Het OHCHR moet het doen met 170 miljoen euro regulier budget dit jaar, 3,7 procent van het totale VN-budget. Daarnaast ontvangt het kantoor 120 miljoen euro van vrijwillige donaties door lidstaten. De bedragen lopen sterk uiteen. Nederland is goed voor 8 miljoen euro dit jaar en is daarmee de op drie na grootste donateur. De VS doneren nog geen miljoen. Pakistan geeft slechts tienduizend euro.

Onbevreesd voorvechter

Ze is de eerste Hoge Commissaris voor Mensenrechten die zelf slachtoffer was van grove mensenrechtenschendingen. Michelle Bachelet (66) werd in de jaren zeventig als dissident in Chili gemarteld tijdens de rechtse dictatuur van generaal Augusto Pinochet. Het stemt mensenrechtenactivisten hoopvol dat zij een onbevreesd voorvechter zal zijn voor de rechten van anderen. Toch zal Bachelet net als haar voorgangers de dunne lijn tussen activisme en diplomatie moeten bewandelen.

Antoine Buyse, hoogleraar mensenrechten aan de Universiteit Utrecht, noemt het een goed teken dat de VN voor Bachelet heeft gekozen. ‘Er was zorg dat men voor een grijze diplomaat zou gaan, iemand zonder gewicht. Maar Bachelet is iemand met een grote statuur.'

Bachelet, kinderarts van beroep, was begin deze eeuw minister van Volksgezondheid en Defensie in Chili. Later werd de sociaaldemocraat de eerste vrouwelijke president van het land. Ze diende twee termijnen, van 2006 en 2010 en van 2014 tot dit jaar (Chileense presidenten mogen geen achtereenvolgende termijnen dienen).

De regeringen van de overtuigd atheïstische Bachelet legaliseerden geregistreerde partnerschappen voor homokoppels in het katholieke land en deden het totaalverbod op abortus in de ban na een felle politieke strijd.

Tussen haar presidentschappen in diende de Chileense als de eerste chef van UN Women, het in 2010 opgerichte VN-agentschap dat ijvert voor gendergelijkheid. Zodoende deed Bachelet, een breedsprakige dossiervreter die bekendstaat als optimistisch en gevat, al ervaring op met de stroperige overlegcultuur van de organisatie.

Aftredend mensenrechtenchef van de VN Ra’ad al-Hussein: ‘Ik heb mijn vertrouwen in veel leiders verloren’
Tijdens zijn vier jaar als mensenrechtenchef van de VN haalde Zeid Ra’ad al-Hussein geregeld uit naar ‘populisten, demagogen en autoritaire leiders’. Zijn weigering om de toon te matigen zette een streep door een eventuele tweede termijn. ‘Ik wilde geen compromissen sluiten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.