Mensenrechtenactivist Klaas de Jonge: 'Ontsnappen is beste optie voor Assange'

Voorlopig blijft het lot van WikiLeaks-klokkenluider Julian Assange ongewis. Een VN-commissie oordeelt dat hij onrechtmatig wordt vastgehouden op de Ecuadoraanse ambassade in Londen, maar Groot-Brittannië en Zweden leggen zich daar niet bij neer. Hoe is het om meerdere jaren vast te zitten op een ambassade? Mensenrechtenactivist Klaas de Jonge zat in de jaren '80 zelf 26 maanden vast op de Nederlandse ambassade in Pretoria, Zuid-Afrika.

Klaas de Jonge bij de Nederlandse ambassade in Zuid-Afrika Beeld anp

De Nederlandse antropoloog Klaas de Jonge wordt in juni 1985 opgepakt door de Zuid-Afrikaanse politie; in zijn auto zijn pistolen, Kalashnikovs en dynamiet gevonden. De Jonge sympathiseert met de anti-apartheidsbeweging ANC en smokkelt wapens voor de groep. Tijdens een politiereconstructie, waarin hij agenten laat zien bij welke gebouwen hij de wapens afleverde, weet De Jonge te ontsnappen naar de Nederlandse ambassade in Pretoria.

Het wordt een diplomatieke rel op het hoogste niveau: Zuid-Afrika wil De Jonge berechten, maar Nederland laat hem niet gaan. Uiteindelijk zit De Jonge 26 maanden vast in het gebouw van de Nederlandse ambassade. Een verlaten pand, met alleen twee marechaussees aan zijn zijde. De echte ambassade is een maand na De Jonge's komst verhuisd. Pas in 1987 wordt de mensenrechtenactivist als onderdeel van een gevangenenruil vrijgelaten.

Bijna dertig jaar later spreken we hem over de zaak Assange. Vanuit zijn woonkamer in Amsterdam, die nog altijd vol Afrikaanse beelden staat, volgt hij de zaak op de voet.

Klaas de Jonge vanuit de Nederlandse ambassade in Zuid-Afrika Beeld anp

Voelt u sympathie voor Julian Assange?
'Ik steun hem. Los van de verkrachtingszaak sta ik volledig achter wat hij heeft gedaan. De zaken die hij openbaar maakte zijn ontzettend belangrijk. Daartoe wil ik iedereen oproepen: steun hem om zijn rol als klokkenluider en zie dat los van de verkrachtingszaak. Ik heb medelijden omdat hij nog altijd vastzit, maar volg hem daarnaast vooral met bewondering. En tot nu toe speelt hij het slim.'

Hoezo?
'In zijn situatie is het belangrijk om de aandacht vast te houden, zodat hij niet vergeten wordt. Daarom vind ik zijn stap naar het VN-panel een goede zet. Maandenlang hebben we niets over zijn zaak gehoord, nu is hij weer volop in de media. Dat was ook mijn strategie toen ik vastzat in Pretoria.'

Hoe deed u dat?
'Blijven provoceren, de aandacht blijven trekken. Dan maakte ik een poster met daarop 'Viva ANC' en die hing ik uit het raam. Of ik zette muziek van Nelson Mandela luid op. Ik wilde een lastpost blijven, zodat ze iets zouden doen aan mijn situatie. Ik denk dat die acties ook hebben geholpen. Uiteindelijk werd ik onderdeel van een grotere gevangenenruil. Ik geloof - maar dat is een theorie - dat ik daar op het allerlaatste moment bij ben geschoven, puur omdat ze van me af wilden.'

U voelde zich niet gesteund door de Nederlandse overheid?
'Op dat moment had ik het gevoel dat ze weinig voor me deden. Formeel deden ze hun best, omdat ze mij juridisch niet zomaar mochten uitleveren. Maar eigenlijk stonden ze meer aan de kant van de Zuid-Afrikanen dan aan die van mij. Ze waren net als ik tegen de apartheid, maar die strijd mocht absoluut niet worden gevoerd met de middelen die ik gebruikte.'

De tekst loopt door onder de foto.

Assange op het balkon voor de ambassade van Ecuador in Londen, hij houdt het VN-rapport vast Beeld epa
Iemand betuigt steun aan Assange bij de ambassade van Ecuador in Londen Beeld afp

Was het vastzitten een traumatische ervaring voor u?
'Nee. Ik wist dat ik op deze manier uit de gevangenis kon blijven en dat was veel zwaarder geweest. Dan zou ik zeker twintig jaar hebben gezeten, dat wist ik van mijn advocaat. Dat ik uit de handen van de politie was ontsnapt en dat ze daar zo boos over waren, daar werd ik ontzettend high van. Dat gaf me een boost.

'Ik heb in die tijd veel boeken gelezen waar ik nooit aan toe kwam en veel geschreven. Ik wilde me niet monddood laten maken, zocht contact met de pers. Van alle kanten kwamen reacties, dat hield me levend. Ik heb in die tijd ook veel gekke huwelijksaanzoeken gekregen.'

Het moet ook zwaar zijn geweest.
'De onzekerheid was slopend. De diplomaten houden je overal buiten, je hebt geen idee hoe ver de onderhandelingen zijn en wanneer je wordt vrijgelaten. Tijdens de twee jaar dat ik vastzat waren er vier momenten dat het erop leek dat ik zou worden gearresteerd. Dat is zwaar. Bovendien was ik geen welkome gast op de Nederlandse ambassade. Ik ben niet door hen uitgenodigd, maar naar binnen gerend toen ik de kans zag. Ze behandelden me als een gevangene. Veel dingen mocht ik niet. Dan had ik weer een vlag van de ANC opgehangen, en mocht ik een maand niet telefoneren.

'Door vast te zitten heb ik misschien meer bereikt dan met het smokkelen van wapens. Ik werd een symbool. Middenin het politieke centrum van Zuid-Afrika zat ik, die eruit zag als een witte boer, maar aan de kant van het ANC stond. De ANC-leden putten daar kracht uit.'

U heeft uiteindelijk 26 maanden op de ambassade verbleven; Assange zit er al meer dan drieënhalf jaar. Het is vreemd om zo lang vast te moeten zitten in een gebouw. Moet er iets veranderen aan het systeem van ambassades?
'Volgens mij moet de bescherming die een ambassade biedt, worden uitgebreid. In Zuid-Amerika gold eerder: als je vastzat op een ambassade werd je met een auto naar een vliegveld gebracht en mocht je vanuit daar naar een land vliegen dat je wilde beschermen. Dit soort vrijgeleides moeten in het recht van de ambassades worden uitgebouwd. Dan krijg je niet meer de situatie waarin Assange nu verkeert, en waarin ik me eerder bevond.'

Wat moet er nu gebeuren met Assange?
'Ik hoop dat de kritiek van de VN tot een nieuwe fase leidt. Dat er nieuwe onderhandelingen volgen. Het zou het beste zijn als hij in Zweden wordt berecht, met daarbij de garantie dat hij niet aan de Verenigde Staten wordt uitgeleverd. Maar ik snap dat hij dat nu niet durft, de Verenigde Staten zijn in dit soort zaken niet te vertrouwen. Ze zijn te erg op hun pik getrapt, die laten hem niet zomaar gaan.

'Ontsnappen uit de ambassade is daarom misschien de beste optie. Zo verschrikkelijk moeilijk kan dat niet zijn. Als hij hulp krijgt vanuit de ambassade kan hij vermomd op het vliegtuig stappen, en vluchten naar een land dat hem wilt ontvangen. China, misschien.'

Assange is 'vrij' Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.