'Mensenrechten zijn achterhaald'

De 65 jaar oude VN-mensenrechtenverklaring is volstrekt ontoereikend om de problemen van nu op te lossen, zegt de rechtsgeleerde, die woensdag de Globaliseringslezing houdt.

Niet iedereen is even enthousiast over het concept mensenrechten. Conservatieven vinden ze te abstract, cultuurrelativisten hekelen het universalisme, binnen de islam worden ze gezien als ondermijning van de sharia, marxisten vinden het onzin op stelten, feministen verwerpen het masculiene karakter, liberalen hechten meer aan klassieke vrijheidsrechten en de volgelingen van Confucius prefereren harmonie.


Tot dit bonte gezelschap van sceptici behoort ook Marie-Bénédicte Dembour, professor recht en antropologie aan de University of Brighton. Woensdag zal deze Belgische rechtsgeleerde in Felix Meritis pleiten voor de afschaffing van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. In de Zuid-Engelse badplaats licht ze, met het gewraakte document op schoot, haar twijfels toe.


Wat is uw bezwaar tegen de mensenrechtenverklaring van de Verenigde Naties uit 1948?

'Het is te veel vanuit een westers perspectief geschreven. Dat komt doordat de Tweede Wereldoorlog de achtergrond vormde. Er was iets nodig om het individu te beschermen tegen de machtige staat. Mijn probleem is dat de opstellers ervan te weinig rekening hebben gehouden met het kolonialisme en imperialisme van de westerse mogendheden. Waarom staat er niets in over de rechten van onderdrukte minderheden, zoals de indianen in Amerika en de Aboriginals in Australië? Dat is een ernstige lacune.'


Maar 65 jaar later ziet de wereld er anders uit. Wereldleiders proberen rekening te houden met mensenrechten, in elk geval belijden ze hun steun, en schendingen van mensenrechten nemen alleen maar af. Bovendien heeft imperialisme plaatsgemaakt voor globalisering.

'Dat laatste waag ik te betwijfelen. Een van de grootste problemen van de wereld is klimaatverandering. De oorzaak ligt in het Westen en de gevolgen zijn waarneembaar in armere gebieden. Dat is een vorm van hedendaags imperialisme. De universele verklaring is volstrekt ontoereikend om deze problemen op te lossen.'


U heeft mensenrechten achterhaald genoemd. Wat bedoelt u daar precies mee?

'Ze zijn te veel gericht op de genoemde strijd tussen individu en staat. De macht van de staat is de afgelopen decennia verminderd, terwijl die van rijke individuen en multinationals is vergroot. Wat nu speelt is een afbraak van de verzorgingsstaat, de triomf van het neoliberalisme en toenemende ongelijkheid. Ook daar hebben de mensenrechten geen antwoord op. Er staan geen collectieve rechten in. Het mensenrechtenverdrag had als doel moeten hebben om de sociaal-democratie te beschermen, maar het bestaan daarvan is indertijd helaas voor lief genomen.'


Is het geen groter probleem dat mensenrechten niet gegrond zijn in het concrete recht, maar dat het een politiek-filosofisch verlanglijstje is? Toen u net een passage uit het verdrag citeerde was 'geloof' een van de eerste woorden die ik hoorde.

'Natuurlijk, het gaat om het hooghouden van bepaalde waarden. In wezen is het een politiek project teneinde vrijheid en gelijkheid te koesteren. Het probleem is dat het gelijkheidsideaal uit het oog verloren is.'


Hoe kunnen mensenrechten tot meer gelijkheid leiden?

'Lastig te zeggen. Ik zou willen wijzen op het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens. Daarin staat het recht op familieleven vastgelegd. Dat kunnen we uitbreiden tot het recht op een familiewoning, dit om te waarborgen dat mensen een dak boven hun hoofd hebben. Dat is hard nodig nu de verzorgingsstaat afgebroken wordt.'


Vanuit de politiek klinkt soms het verwijt dat rechters zich schuldig maken aan juridisch activisme. Behoren rechters zich, in de geest van Montesquieu, niet te beperken tot het wetboek?

'Laat ik je dit vertellen: dat is volstrekt onmogelijk. Alles is politiek, tot en met aardrijkskunde op school. Het rechtssysteem ook en rechters worden altijd beïnvloed door hun eigen politieke waarden. En wat mij betreft zetten ze zich actief in om de sociaal-democratie te beschermen. Iemand moet het doen per slot van rekening.'


Draagt deze houding niet met zich mee dat een deel van de bevolking, die andere politieke waarden heeft, haar vertrouwen verliest in de rechtspraak?

'Ahum.'


U refereerde aan het EVRM. Uitspraken van Europese rechters hebben ertoe geleid dat 'human rights' een omstreden term is geworden in Engeland. Ook in andere landen neemt de afkeer van 'Straatsburg' toe. Maakt u zich daar zorgen over?

'Jazeker. Europese rechters kunnen nationale overheden corrigeren als ze te ver gaan en ze zouden vaker van deze macht gebruik moeten maken. Meer Straatsburg, dus! Ik was dan ook erg teleurgesteld in de zaak 'Austin tegen de Britse staat'. Dat ging om de vraag of de politie het recht heeft om een cordon aan te leggen rondom demonstranten. Deze vorm van vrijheidsberoving is nu toegestaan door 'Straatsburg'. Dit was een uitgelezen kans om mensenrechten doelbewust te gebruiken om collectieve actie te stimuleren. Nodig in een tijd waarin steeds minder solidariteit is.'


Is het, in een democratie, niet aan gekozen politici om een land te besturen?

'In principe wel, maar de democratie functioneert slecht. Veel kiezers zijn verkeerd geïnformeerd voordat ze een keuze maken. Dat komt mede door de macht van grote bedrijven en persbaronnen. Zij controleren de politieke agenda. Onlangs stemden de Zwitsers tegen een plafond voor bankiersbonussen. Bij de campagne had het pro-bankierskamp veel meer geld en dus macht.


'Zulke praktijken moeten aan banden worden gelegd. Het geeft aan hoe vrijheid van meningsuiting en pers onze sociale idealen kunnen frustreren, zoals tolerantie, wederzijds begrip en gelijkheid. Voor individuen kunnen mensenrechten uitkomst bieden, maar voor het beschermen van de publieke zaak, de waarden van de sociaal-democratie, schieten ze tekort.'


Globaliseringslezing

Mensenrechten: wat heb je er aan? Met Geert-Jan Knoops, Marie-Bénédicte Dembour en Eduard Nazarski.

41ste Globaliseringslezing bij het 65-jarig bestaan van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. In samenwerking met Amnesty International.

Discussie o.l.v. Bahram Sadeghi. Wat moeten we met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens?

Als mensenrechten overal ter wereld - zelfs in Nederland - geschonden worden, kunnen we ze dan niet beter afschaffen? Woensdag 11 december 2013. Felix Meritis te Amsterdam

Human Rights Tattoo: van 16.00 tot 19.00 in de patio

Aanvang programma:

19.00 uur

Aanvang lezing en discussie: 20.30 uur

Kaarten aan de kassa van Felix Meritis of via: www.felix.meritis.nl Toegang: euro13,50, met korting: euro10,-

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden