Reportage

Mensenrechten nu met een kleine 'm'

Erfenis van Havel onder vuur

Het is vandaag precies 25 jaar geleden dat Václav Havel president werd van Tsjecho-Slowakije na de val van het communistische regime. Hij maakte de mensenrechten tot hoeksteen van de buitenlandse politiek. De huidige regering worstelt daarmee, tot woede van de bezoekers van een conferentie in Praag.

Een vrouw met de beeltenis van Václav Havel tijdens een protestactie in november: een rode kaart voor de regering-Zeman. Beeld getty

Het is twee uur 's middags. In het Cernín-paleis kabbelt de door het Tsjechische ministerie van Buitenlandse Zaken georganiseerde mensenrechtenconferentie gezapig voort. Een beetje te gezapig, moet de Amerikaan Carl Gershman hebben gedacht. De voorzitter van de National Endowment for Democracy besluit de deelnemers eens flink wakker te schudden. Hij wordt geacht te spreken over de betrekkingen tussen Europa en de Verenigde Staten, maar Gershman vindt het leuker om de organisatoren de mantel uit te vegen. 'Hoe kunnen jullie', roept hij, 'jullie geboorterecht verkopen voor een paar borden soep, en dat uitgerekend op de derde verjaardag van Havels dood? Willen jullie Havel een tweede keer begraven soms?'

Zijn aanval is gericht tegen de man die links van hem op het podium zit, Petr Drulák, de Tsjechische onderminister van Buitenlandse Zaken. Met een interview in de toonaangevende krant Lidové Noviny haalde die een half jaar geleden uit naar de mensenrechtenpolitiek van de in december 2011 overleden Václav Havel. Drulák noemde die verkeerd en schadelijk.

Als president van Tsjechoslowakije (1989-1992) en later Tsjechië (1993-2003) maakte Havel van de mensenrechten een van de hoekstenen van de Tsjechische buitenlandse politiek. Hij nodigde de Dalai Lama uit en leverde openlijk kritiek op vooral communistische dictaturen. Zelfs na zijn dood durfde niemand eraan te tornen. Het werd een handelsmerk van Tsjechië, een geboorterecht.

Als oud-dissident wist Havel natuurlijk beter dan wie ook hoe belangrijk buitenlandse steun voor dissidenten is. Onder het communisme zat hij zelf bijna vijf jaar lang in de gevangenis.

Volgens Drulák liet Havel met zijn politiek te weinig ruimte voor dialoog. Met zijn sympathie voor Tibet zou hij te weinig aandacht gehad hebben voor de noden en belangen van de Chinese maatschappij. Bovendien liep Havel volgens de Tsjechische onderminister te veel de Amerikaanse neoconservatieven achterna, die met hun morele kruistochten(lees: Irak) meer kwaad dan goed zouden doen. Hij kondigde aan dat het roer zou worden omgegooid, om te beginnen met Cuba.

Carl Gershman, voorzitter National Endowment for Democracy

Drulák was niet de eerste politicus die kritiek leverde op de politiek van Havel. Eerder vond diens opvolger Václav Klaus (2003-2013) dat de steun aan dissidenten de Tsjechische handelsbelangen in de weg stond, en ook van de huidige president Miloš Zeman is bekend dat hij niet hoog oploopt met de mensenrechten. Na een recent bezoek aan Peking vloog hij terug naar Praag in het vliegtuig van een bedrijf dat zaken wil doen met China.

Maar niemand leverde de kritiek zo openlijk als Drulák, een academicus. 'Hij vergeet soms dat hij minister is', stelt de perswoordvoerder van het ministerie.

Bij mensenrechtenorganisaties gingen onmiddellijk de alarmbellen rinkelen. 'Het interview kwam als een volslagen verrassing', bekent Jakub Klepal, directeur van Forum 2000, een non-gouvernementele organisatie die de mensenrechten hoog in het vaandel voert. Hij betreurt de verwarring die is ontstaan.

Oud-ambassadeur Pavel Fischer is nog krachtiger. 'We gooien onze troefkaart weg, zonder dat we daar iets voor terugkrijgen.' Zo belangrijk is die handel met China ook weer niet, meent Fischer, en bovendien levert die mensenrechtenpolitiek potentieel veel krediet op. 'Kijk maar naar Havel: wie vandaag dissident is, kan morgen president zijn.'

In de entourage van Drulák vinden ze de kritiek overtrokken. Volgens kabinetsmedewerkster Agáta Jankovská maakt ze deel uit van een campagne tegen de centrum-linkse regering: 'De Havel-getrouwen kunnen niet verkroppen dat ze niet meer aan de macht zijn.'

De kritiek bleef niet beperkt tot Tsjechië. Tijdens een recent bezoek aan Washington werd premier Bohuslav Sobotka stevig aangesproken op de aangekondigde koerswijziging. Een ontmoeting met Barrack Obama zat er niet in, al kan dat ook te maken hebben gehad met de Tsjechische reserves over de sancties tegen Rusland. Hoe dan ook, bij de inhuldiging van een borstbeeld van Havel in het Capitool voelde Sobotka zich geroepen een stap terug te zetten. Hij beloofde de erfenis van de oud-president niet te zullen verkwanselen.


Een maand later blaast minister van Buitenlandse Zaken Lubomír Zaorálek tegelijk koud en warm. Het is niet de bedoeling dat de politiek van Havel wordt ontmanteld, zegt hij in de marge van de door zijn ministerie georganiseerde conferentie. Hij beklemtoont dat hij tijdens een bezoek aan China aandacht heeft gevraagd voor de mensenrechten.


Maar de politiek van Havel mag geen religie worden. 'Om met Nietschze te spreken: soms moet je een beetje afbreken om op te bouwen.'


Een paar uur eerder heeft Zaorálek in zijn openingstoespraak uitgelegd dat het tijd wordt om mensenrechten met een kleine letter te schrijven. De opkomende grootmachten pikken de morele superioriteit van het Westen niet meer, betoogt hij. 'We moeten ons een beetje nederiger opstellen.' Hij voelt zich geruggesteund door de beslissing van Obama om diplomatieke betrekkingen aan te knopen met Cuba.

Petr Drulák, onderminister van Buitenlandse Zaken.

De deelnemers van de conferentie, een beetje ongelukkig georganiseerd op de verjaardag van Havels dood, zijn niet helemaal overtuigd. Zowel de Sloveense oud-president Danilo Türk als Human Rights Watch-directeur Lotte Leicht beklemtonen in hun toespraak het universele karakter van de mensenrechten. Daar mag niet mee worden gesjoemeld.

Ze worden bijgevallen door bekende dissidenten als Ales Bialiatski uit Wit-Rusland en de Cubaanse blogger Yoani Sanchez. Van de Chinese vakbondsman Feiyang Zeng weten we niet wat hij ervan vindt: hij kreeg van zijn regering geen toestemming om naar Praag te komen.

Niemand hamert er zo op los als Carl Gershman van de National Endowment for Democracy. Hij roept de Tsjechische regering op zich niet te laten meeslepen door wat hij cynisch postmodernistisch relativisme noemt.

Drulák blijft er opvallend kalm bij. Zoveel zal er niet veranderen, voorspelt hij. 'Misschien gaan we wat meer de klemtoon leggen op sociaal-economische rechten, zoals onderwijs en tewerkstelling, en ecologie, maar verwacht geen aardverschuiving. Het is nooit de bedoeling geweest om onze steun aan dissidenten stop te zetten.' Meer mag de onderminister niet zeggen. Hij heeft een spreekverbod gekregen van de minister.

Duizenden komen op het Venceslawsplein in Praag bijeen na het overlijden van Havel in 2011. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.