Mensen zijn voor Poetin radertjes in een machine

TOEN president Vladimir Poetin de oekaze uitvaardigde dat de marine de oceanen weer moest bevaren, wilde hij laten zien dat de wereld nog steeds rekening diende te houden met Rusland....

Bart Rijs

De Noordelijke Vloot, die werkloos aan de kade lag, begon daarop in augustus aan de grootste oefening in vijf jaar. Onder leiding van het vlaggeschip Peter de Grote speelde de marine het soort zeeslag na dat meer thuishoorde in de Koude Oorlog.

Maar het vergaan van de Koersk, halverwege de manoeuvres, heeft pijnlijk duidelijk gemaakt dat Rusland niet kan doen alsof het weer een wereldmacht is. Sterker nog: de ramp bracht aan het licht dat Rusland tien jaar na de val van het communisme nog steeds een staat is waarvoor het leven van haar burgers niets betekent.

Dat begint met de vloot en de atoomonderzeeër zelf. Door het gebrek aan geld was de bemanning van de Koersk niet op volle sterkte en ontbrak de reserve-accu. De bemanning had al jaren niet meer geoefend op ontsnapping uit de onderzeeër. De reddingsdienst functioneerde niet meer. De Koersk had veel weg van een koorddanser die, stram door het gebrek aan training, wordt gevraagd hoogstandjes te doen zonder vangnet.

De admiraals probeerden de ramp eerst te verzwijgen, toen de bagatelliseren, en ten slotte op de rekening van 'een vijandelijke onderzeeboot' te schuiven. Ze wisten dat ze de 118 bemanningsleden waarschijnlijk niet op eigen kracht konden redden, maar wezen buitenlandse hulp aanvankelijk af. Een Sovjet-reflex: geheimhouding is belangrijker dan mensenlevens. Russische officieren hebben zelden of nooit verantwoording hoeven afleggen voor de wijze waarop ze met hun ondergeschikten omspringen, laat staan dat ze worden gestraft.

Het eindigt bij de president, die eerst informeerde naar de toestand van de onderzeeër en pas daarna naar het lot van de bemanning . In plaats van de leiding van de reddingsoperatie persoonlijk op zich te nemen, hulp uit het buitenland te halen, en de families te informeren, maakt hij op een waterscooter pleziertochtjes op de Zwarte Zee.

Poetin is tot in zijn vingertoppen een man van de staat, en geen volksleider. Hij ziet zichzelf als de opperste bureaucraat van het land, die het tot zijn taak rekent de machine van de staat te besturen en te onderhouden. Mensen lijken voor hem niet meer te zijn dan radertjes in die machine.

Maar het Kremlin had niet op de Russische media gerekend. Die arrogantie valt te begrijpen: in Tsjetsjenië sneuvelen elke maand zo'n vijftig politiemensen en soldaten (om van rebellen en burgers maar te zwijgen) zonder dat er een haan naar kraait. Maar de ramp met de Koersk had alles in zich van een succesfilm: de bemanning opgesloten in een stalen doodskist, de wanhopige reddingspogingen, de families die thuis in angst zitten. Heel Rusland zat aan de tv gekluisterd, iedereen praatte over 'de jongens', en de ramp met de Koersk werd een nationaal drama.

Toen Noorse duikers in een etmaal voor elkaar kregen wat de Russische marine in acht dagen niet was gelukt - het reddingsluik openen - en duidelijk werd dat de bemanning was omgekomen, waren het verdriet en de woede enorm.

Het veel gelezen weekblad Argumenty i Fakty vatte het volksgevoel in een fotomontage op de voorpagina samen: de pansterkruiser 'Onverschilligheid' (waarvan de brug verdacht veel weg heeft van de torens van het Kremlin) rijt met zijn kiel de onderzeeër 'Geloof, hoop en liefde' open. 'Wij zijn allemaal één grote atoomonderzeeër', luidde de kop.

Poetin moest de politieke schade beperken, en vertrok naar de thuisbasis van de onderzeeër om de nabestaanden zijn medeleven te betuigen. Zijn ontmoeting met de weduwen, ouders en kinderen van de zeelieden verliep voorspelbaar. Toen bleek dat zelfs de president geen antwoord kon geven op hun vragen, kende hun bitterheid geen grenzen. Maar Poetin kan zich erop laten voorstaan dat hij de moed heeft gehad hen in de ogen te kijken. Het Kremlin heeft ervoor gezorgd dat er geen beelden werden uitgezonden van de ontmoeting die zijn reputatie nog erger had kunnen beschadigen.

Politiek zal Poetin de ramp met de Koersk wel overleven. Zijn populariteit is voor het eerst sinds zijn aantreden gezakt, maar blijft hoog. Een alternatief - een politicus die wel zou doen wat hij heeft nagelaten - is er niet, en de Russen hebben geleerd niet veel te verwachten van hun leiders. De vraag is of Poetin nu heeft begrepen dat een kille bureaucraat geen president van een democratie kan zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden