'Mensen zijn nu eenmaal geen engeltjes'

Minister en staatssecretaris Louw de Graaf stond in de jaren tachtig aan de basis van het uitkleden van de sociale zekerheid....

'Toen in 1967 de WAO werd ingevoerd, was ik heel enthousiast. Het was het sluitstuk van de sociale zekerheid. De sociale lasten mochten wat mij betreft oplopen naar 80 procent, want in de verzorgingsstaat moesten we voor elke calamiteit iets regelen. In de jaren zestig en zeventig had ik een te optimistisch beeld van de mensen en van wat de overheid vermag te regelen.'

Louw de Graaf (73) neemt op 30 juni afscheid als voorzitter van het College Voor Zorgverzekeringen CVZ. Zijn laatste baan was er een in de luwte, na de hectische jaren tachtig, waarin hij als minister en staatssecretaris van Sociale Zaken een reputatie opbouwde als beul van de sociale zekerheid. Halverwege de jaren zeventig verloor hij zijn geloof in de maakbaarheid van de samenleving, dat hem, hoewel lid van de Antirevolutionaire Partij, later het CDA, dicht in de buurt had gebracht van de Partij van de Arbeid.

'Als staatssecretaris van sociale zaken in het eerste kabinet van Agt (1977-1981) stelde ik heel voorzichtig ter discussie om de WAO-uitkeringen te verlagen van 80 naar 75 procent. Ik werd onmiddellijk teruggefloten door mijn partijgenote Hannie van Leeuwen, die in de Tweede Kamer zat. Het kabinet bouwde met Bestek '81 in feite voort op de 1-procentsnorm die Wim Duisenberg, de minister van Financiën in het kabinet-Den Uyl (1973-1977) had afgekondigd. De overheidsuitgaven mochten toen niet meer dan één procent per jaar stijgen.

'Ik was binnen het CDA links georiënteerd, maar ik heb altijd in kabinetten met liberalen gezeten. De PvdA was na de verkiezingen van 1977, na het kabinet-Den Uyl, zó arrogant en zó anti-CDA. Ze wilden zelfs selecteren wie er van ons in een kabinet met de PvdA mocht komen. Ik ergerde me aan Joop den Uyl, ondanks mijn respect voor hem. Hij had veel eerder nee moeten zeggen tegen de 'Reckmannen' in zijn partij.' Hij verwijst naar Piet Reckman die in 1977 van de partijraad van de PvdA steun kreeg voor een motie om het aantal 'rechtse' confessionele ministers in zo'n kabinet tot twee te beperken. De totstandkoming van het tweede kabinet-Den Uyl werd daardoor getorpedeerd.

'Het kabinet-Van Agt-1 kon feitelijk niks doen. Het bestond dankzij de gedoogsteun van een groep confessionele dissidenten en balanceerde vier jaar lang op de rand van de afgrond. Pas tijdens het eerste kabinet-Lubbers, in 1983, was de tijd rijp om in te grijpen in de sociale zekerheid. In 1983 stelden we voor om alle uitgaven waarvoor de overheid verantwoordelijk was, te bevriezen. Dus ook de sociale zekerheid. Elke maand kwamen er 35 duizend werklozen bij. De schrik zat bij iedereen in de benen. Het besef dat we doorgeschoten waren, dat ons stelsel van sociale zekerheid niet crisisbestendig was, drong pas tóen tot mij door. Uiteindelijk gingen de ambtenarensalarissen en de uitkeringen met 3 procent omlaag. Ik kon mijn verhaal zelfs kwijt in het VARA-radioprogramma In de rooie haan. Niet bij de journalisten die me ondervroegen, maar ik zag aan de ogen van het publiek dat ze begrip hadden.'

In 1985 werden de WAO-uitkeringen niet met 5 maar met 10 procent verlaagd naar 70 procent van het laatstverdiende loon. Twee jaar later, bij de grote stelselherziening van de sociale zekerheid, ondergingen gedeeltelijk arbeidsongeschikten die tot dan toe vaak een volledige WAO-uitkering kregen, een zware financiële aderlating. Hun uitkering werd aanzienlijk verlaagd. De Graaf, in 1977 overgestapt van het CNV naar het kabinet, ging de geschiedenis in als de man die de sociale zekerheid had afgebroken.

'Ik heb nooit het gevoel gehad, Louw, je bent verkeerd bezig. Het is wel moeilijk geweest, maar ik heb nooit gedacht: je doet dingen die je niet moet doen. Natuurlijk heb ik mij zorgen gemaakt over de gevolgen voor de minima. Ik zou het vreselijk vinden als we hier Amerikaanse toestanden zouden krijgen, maar de sociale zekerheid is niet overboord gezet. Het besef dat de keuze ging tussen een lager inkomen of werkloosheid gaf me de motivatie om door te gaan. Als ik nu luister naar Jan Marijnissen denk ik: beste man, besef toch eens hoeveel mensen op straat komen te staan als jij je zin krijgt.

'Ik was wel te optimistisch over wat de overheid kan doen. De sociale zekerheid is een stabiliserende factor in de economie, maar was lange tijd te weinig activerend. Mensen zijn geen engeltjes, hè? Zodra de nood aan de man komt, wentelt men af. Sommige dingen moet je niet gecompenseerd willen hebben. We hadden de WAO moeten beperken tot het beroepsrisico (waarbij werknemers alleen bij een ongeluk op het werk een uitkering krijgen, red.). De politici van toen vonden het niet eerlijk om ongelukken in het privéleven niet te dekken. Ik was het daar toen mee eens. Maar het laten vervallen van dat verschil, dat vóór de WAO wél bestond, had een aanzuigende werking.'

Louw de Graaf is niet de enige gereformeerde bewindsman van sociale zaken die de opdracht meekreeg om te bezuinigen op de sociale zekerheid. Jaap Boersma ging hem in 1973 voor; ook de ministers van Sociale Zaken Will Albeda, Jan de Koning en Bert de Vries waren uit de ARP afkomstig. Nu staat Aart-Jan de Geus, net als De Graaf afkomstig van het CNV, voor de taak om verder te snijden in de kosten voor uitkeringen. Dat was geen toeval.

'Een kabinet dat moet bezuinigen, heeft die CNV-ers nodig om kwaaie dingen te kunnen doen. De politiek heeft die jongens nodig om het voor elkaar te krijgen. Ik zeg niet dat het geen rol heeft gespeeld.'

Louw de Graaf heeft als bewindsman loyaal gedaan wat er van hem werd verwacht. In 1989 werd hij benoemd tot voorzitter van de Ziekenfondsraad, tegenwoordig het College Voor Zorgverzekeringen, dat de verzekeringskassen van Ziekenfonds en AWBZ beheert en bepaalt wat in het verzekeringspakket zit. Op het gebied van de gezondheidszorg komen de grenzen nu in zicht, vindt hij.

'Ik heb me echt zorgen gemaakt over het verkiezingsprogram van het CDA, dat kiest voor een private basisverzekering tegen ziektekosten. Ik ben zeer uitgesproken voor een publieke verzekering. Ik vind het betreurenswaardig dat we er na dertig jaar nog altijd niet in geslaagd zijn een oplossing te vinden voor zo'n basisverzekering. Zolang de politiek om de hete brij blijft heen draaien, blijft iedereen op zijn kont zitten, óók de zorgverzekeraars. Het CDA heeft begin jaren negentig het plan-Simons om zeep geholpen.'

Met dank aan zijn partijgenoot Luck van Leeuwen, toen topman van verzekeraar Stad Rotterdam, die met de senaatsfractie van het CDA tegen Simons stemde.

'Ik ben daar boos over geweest; die boosheid is nog steeds niet helemaal over. We moeten een keer met die basisverzekering komen. Hij komt er langzamerhand. Ik denk dat het een must is.'

De omslag die Louw de Graaf maakte in zijn denken over de sociale zekerheid, maakte hij ook mee in zijn geloof. Hij vertelt er ongevraagd over. 'Ik ben nu een aanhanger van de theoloog Herman Kuitert, de oud-hoogleraar. In zijn boeken legt hij heel helder uit dat de visie die wij op God hebben, een beeld is dat de mensen van God hebben gemaakt. Ik ben daarvan onder de indruk.

'De ex-non Karen Armstrong schrijft in Een geschiedenis van god dat de essentie van jodendom, christendom en islam dezelfde is. Ze heeft grote invloed op me gehad. Ik ben heel erg afgeweken van de traditionele gereformeerde geloofsbelijdenis. Vaak zit ik dicht tegen de agnost aan, ik weet het vaak niet. Wel ben ik nog steeds lid van de gereformeerde kerk. Er is ook ruimte om daar te blijven. Ik wil wel ergens bij horen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden